Стварэнне свету
Ведычная парадыгма

Інтэрв'ю з Я. С. Бхакці Віг’янам Госвамі.

img

Значэнні метафізічных тэрмінаў:

 

Бог і Абсалютная Ісціна – класічнае вызначэнне Абсалютнай Ісціны: «крыніца ўсяго існага, ягоная апора і прычына канчатковага знішчэння»; у дадзеным артыкуле абодва гэтыя тэрміны (Бог і Абсалютная Ісціна) выкарыстоўваюцца як сінонімы – маецца на ўвазе, што найвышэйшым праяўленнем Абсалютнай Ісціны ёсць Бог – Асоба.

 

Гуны матэрыяльнай прыроды – даслоўна слова гуна азначае «вяроўка» ці «якасць». Тры фундаментальныя пачаткі матэрыяльнага стварэння: даброць, жарсць і невуцтва. Нібы тры ніткі трох асноўных колераў, яны сплятаюцца адна з адной, спараджаючы разнастайныя формы існавання, умовы жыцця, узроўні развіцця свядомасці і эвалюцыі. У працэсе стварэння свету гуны граюць ролю накіроўчых фактараў станаўлення тых ці іншых элементаў матэрыі.

 

Духоўны і матэрыяльны светы – у Ведах прымаецца рэальнасць і таго, і другога. Духоўны свет бязмежны і адзіны; ягоная прырода характарызуецца трыма якасцямі: вечнасцю, веданнем і асалодай. Матэрыяльны свет абмежаваны (г. зн. вымерны); ён складаецца з трох гунаў, якія трансфармуюцца ў пяць грубых пачаткаў і тры тонкіх: грубыя – эфір (прастора), паветра, агонь, вада і зямля; тонкія – розум, інтэлект, падманнае эга.

 

Абумоўленая душа – так называюцца душы, якія патрапілі ў матэрыяльны свет са свету духоўнага і прыстасаваліся да ўмоваў матэрыяльнага быцця.

 

Ворганы пачуццяў – пяць ворганаў спазнання (вушы, скурнае покрыва, вочы, нос і язык) і пяць ворганаў дзеяння (рукі, ногі, язык як ворган камунікацыі, полавыя ворганы і ворганы, праз якія выводзяцца прадукты жыццядзейнасці).

 

Эга – 1) уласцівая духу здольнасць усведамляць сваё існаванне. Адрозніваюць сапраўднае і падманнае эга; 2) спрадвечная свядомасць Бога, спраецыяваная на матэрыю.

 

Першаэлементы (пачаткі) прыроды – умоўна званыя эфірам, паветрам, агнём і г. д., гэтыя элементы ўяўляюць сабою пэўныя станы матэрыі. Ня блытаць са звычайным паветрам ці вадой.

 

Энэргія – Веды вызначаюць энэргію, як «існасць прычыны, скіраваную да выніку, то бок да вонкавай праявы прычыны». Энэргія адначасна адзіная са сваёй крыніцай і ў той жа час адрозная ад яе. Гэта можна зразумець на прыкладзе сонца і сонечных промняў. Промні – вонкавая праява існасці сонца. Бяз промняў сонца – ня сонца, але ў той жа час сонечныя промні адрозныя ад самога сонца.

***

Пытанне: Што Веды кажуць пра з’яўленне гэтага свету?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Вам не здаецца дзіўным, што людзі часта задумваюцца, як паўстаў свет і спрабуюць знайсці адказ на гэтае пытанне з дапамогай сучаснай навукі, але практычна ніхто ня ставіць перад сабой пытання: чаму паўстаў гэты свет? Без адказу на пытанне «чаму» немагчыма слушна адказаць на пытанне «як». Па сутнасці, чалавек жыве на Зямлі толькі для таго, каб знайсці прычыну ўсіх прычынаў, таму першым пытаннем, якое задае кожнае дзіцё, ёсць пытанне «чаму». З гэтага пытання пачынаецца чалавечае жыццё. Таму, калі дазволіце, адкажу на вашае пытанне ў кантэксце значна важнейшага, на мой погляд, пытання: «Чаму быў створаны гэты свет?» Інакш кажучы, навошта дасканаламу Богу спатрэбілася ствараць загадзя недасканалы свет?

Пытанне: З чаго пачнём?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Ля вытокаў стварэння павінны стаяць розум, воля, жаданне – інакш кажучы, Бог-асоба. У ведычнай традыцыі Бога называюць Крышнам, маючы на ўвазе Бога-асобу з Ягонымі энэргіямі. Бог мінус Ягоныя энэргіі ператвараецца ў абстрактны, імперсанальны Абсалют, гэтак жа, як сонца мінус ягоная энэргія ператворыцца ў бясцелавую «канцэпцыю сонца». Сонца ж з ягонымі энэргіямі складаецца з гор, рэк, акіянаў, аблокаў, то бок усё, спароджанае ягонай энэргіяй.

Зразумець Бога як асобу – значыць зразумець энэргіі Бога, альбо тое, якім чынам Бог дзейнічае. Шрыдхара Свамі, вялікі філосаф XII стагоддзя, вызначае энэргію (шакці) як «унутраную прыроду [існага], звернутую да дзеяння». У ведычных пісаннях гаворыцца пра тры асноўныя энэргіі Бога: унутраную, вонкавую і памежную. Унутраная энэргія выяўляе аспекты быцця, недаступныя нашаму ўспрыманню, – духоўны свет і беспасярэдняе атачэнне Бога. Гэта галоўная частка стварэння, і яна такая ж дасканалая, як і сам Бог, бо ў ёй усё знаходзіцца ў гармоніі з Богам і Ягонай воляй. У іншых рэлігійных традыцыях гэту частку стварэння часам называюць раем. Вонкавая энэргія Бога праяўляецца як матэрыяльны свет, у якім жывём і дзейнічаем мы з вамі. Душа ж – спараджэнне трэцяй, памежнай энэргіі Бога. Памежнасць ейнага становішча палягае ў тым, што душа можа жыць як у духоўным свеце, так і ў матэрыяльным.

Гэта можна зразумець на простым прыкладзе. У чалавека можа быць дзве кватэры, але ў адной ён жыве сам са сваімі блізкімі, і ў ёй усё ўладкавана згодна з ягоным жаданнем, а іншую ён здае ўнаймы, і арандатары прыстасоўваюць яе пад сябе. Духоўны свет – гэта дом Бога, дзе Ён жыве Сам са Сваім найбліжэйшым атачэннем, а матэрыяльны свет здадзены Ім у арэнду абумоўленым істотам, душам, што пажадалі жыць асобна ад Яго. Такім чынам, усё стварэнне складаецца з унутранай энэргіі Бога, Ягонай вонкавай энэргіі, жывых істотаў і, уласна, самаго Бога ў Ягоных бясконца разнастайных формах і праяўленнях.

Прыроду матэрыяльнага свету апісвае навука, якая на санскрыце называецца санкх’я. Санкх’я – гэта нешта накшталт старажытнага правобраза хіміі. Яна аналізуе і распадзяляе матэрыяльны свет на элементарныя складнікі. Слова санкх’я даслоўна значыць «вылічэнне». Заснавальнік гэтай навукі – мудрэц Капіла, які жыў у старадаўнія часы. У нейкім сэнсе санкх’я – гэта дадатак да ёгі. Калі ёга – гэта практыка, з дапамогай якой душа можа выблытацца з палону матэрыяльнай энэргіі, то санкх’я – гэта тэорыя, якая тлумачыць прычыну знаходжання душы ў валадарстве матэрыяльнай энэргіі і апісвае прыроду ейнай дзейнасці тут. Гэта навука разбірае матэрыяльны свет на элементы і такім чынам дапамагае таму, хто вывучае яе, пазбавіцца прыхільнасці да гэтага свету.

Душа, якая патрапіла ў свет матэрыі і атаясніла сябе з матэрыяй, спрабуе цешыцца бясконцай разнастайнасцю, якую бачыць перад сабой. Гэта разнастайнасць вабіць яе да сябе, абяцае ёй шчасце і такім чынам занявольвае душу, прымушаючы забыцца пра сваю вечную духоўную прыроду. Залежнасць душы ад матэрыяльных асалодаў падобна да любой іншай наркатычнай залежнасці, яна такая ж ілюзорная і бясплодная. Санкх’я ж бязлітасна разбірае гэты свет на складнікі і паказвае, што тут няма нічога асабліва прывабнага.

Гэта можна зразумець, параўнаўшы матэрыяльны свет з калейдаскопам. Дзеці могуць гадзінамі разглядаць, як змяняюцца малюнкі, але ў нейкі момант у іх узнікае жаданне зразумець, як яны ўзнікаюць. Я, помніцца, сам з велізарнай цікавасцю і неаднойчы трыбушыў кардонавую трубачку калейдаскопа, і кожны раз мяне ахоплівала расчараванне, таму што адзінае, што я знаходзіў усярэдзіне гэтай дзіўнай цацкі, была купка каламутных аскепкаў шкла. Падобна гэтаму, матэрыяльны Сусвет зачароўвае нас, дзівячы ўсё новымі і новымі праявамі разнастайнасці і прапануючы нам без канца цешыцца гэтай разнастайнасцю. Але, як толькі з дапамогай філасофіі санкх’і мы «растрыбушым» гэты свет, то ўбачым, што ў аснове ўсёй гэтай разнастайнасці, на першы погляд жывой, ляжаць усяго толькі некалькі маркотных матэрыяльных элементаў, якія самі па сабе пазбаўлены жыцця.

Пытанне: Што ж робіць гэты свет такім прывабным?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Філасофія санкх’і пачынаецца з вельмі важнага пастулата: свет трымаецца на самім Богу. Насамрэч нас прыцягвае Бог, які ёсць сама іста жыцця, і нават матэрыяльны свет здаецца нам такім прывабным толькі таму, што за ім стаіць Бог. Свет здаецца нам жывым менавіта таму, што ў аснове яго ляжыць духоўная энэргія Бога. На санскрыце адно з галоўных імёнаў Бога – Вішну, што азначае «ўсюдыісны». Санскрыцкі корань віш, ад якога ўтвараецца гэта слова, значыць «уваходзіць». Паводле Ведаў, Бог увайшоў у кожны атам Сусвету, і ўвесь Сусвет трымаецца на духоўнай сіле Ягонай энэргіі. У зборніку тысячы імёнаў Бога з «Махабхараты» першым стаіць імя «Вішва», што значыць «Сусвет».

Нідзе ў святых пісаннях не гаворыцца, што матэрыяльны Сусвет ёсць штосьці загадзя бруднае ці грэшнае (ўражанне, якое можа ўзнікнуць у чалавека, які супрацьстаўляе стварэнне Творцу). Наадварот, Сусвет – гэта даступны нам спосаб сустрэцца з Богам. Энэргія Бога можа раскрыць нам Бога, і тая ж энэргія можа схаваць Яго ад нас. Як прыклад можна прывесці воблака, спароджанае энэргіяй сонца. Сонца выпарае ваду, вада збіраецца ў выглядзе воблака ў небе. Вывучаючы прыроду аблокаў, можна зразумець, якім чынам дзейнічае энэргія сонца, але, з іншага боку, аблокі хаваюць ад нас сонца. Таксама і матэрыяльная энэргія Бога можа засланіць Бога ад бачання абумоўленай душы, а можа, наадварот, дапамагчы ёй зразумець Яго.

Пытанне: Наколькі я разумею, гэта падводзіць нас да адказу на пастаўленае ў самым пачатку пытанне: навошта створаны свет?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Так. У гэтых дзвюх функцыях вонкавай, матэрыяльнай энэргіі Бога – ейнай здольнасці раскрываць Бога і хаваць Яго – і складаецца адказ на пытанне «Навошта Бог стварыў недасканалы матэрыяльны свет?» Першая мэта матэрыяльнага стварэння – даць магчымасць душы ня бачыць Бога, забыцца пра Яго, не адчуваць Ягонай прысутнасці. Увесь матэрыяльны свет – гэта вялікая матрыца, у якой душы цешацца віртуальнымі матэрыяльнымі задавальненнямі і ілюзіяй улады над матэрыяй. Так матэрыяльны свет дапамагае абумоўленай душы забыцца пра Бога, хавае ад яе Бога, даючы ёй магчымасць адчуць сябе незалежнай.

Псіхалогія абумоўленай душы чымсьці нагадвае псіхалогію дзіцяці. Дакладней, дзеці ярчэй і шчырэй выяўляюць тое, што ўласціва ўсім абумоўленым душам. Часам дзеці залазяць пад коўдру, каб адчуць сябе вольнымі ад нагляду дарослых. Ілюзія незалежнасці, якую яны адчуваюць, залезшы пад коўдру, прымушае іх шалець, крычаць і рабіць іншыя глупствы. Вонкавая энэргія Бога – нешта накшталт коўдры, якую Бог даў абумоўленым душам, якія пажадалі незалежнасці ад Яго. Калі дзецям здаецца, што дарослыя ня бачаць іх, яны пачынаюць рабіць усё, што хочуць. Прыкладна тое ж самае адбываецца і з абумоўленымі душамі. Пакінутыя на саміх сабе, сам-насам з матэрыяльнай энэргіяй Бога, людзі шалеюць і спрабуюць цешыцца матэрыяльнай энэргіяй, заадно здзяйсняючы мноства глупстваў. Менавіта таму матэрыяльны свет, хоць і ёсць стварэннем дасканалага Бога, поўны недасканаласцяў.

Пытанне: Усё адно ўзнікае заканамернае пытанне – калі Бог стварыў матэрыяльны свет для асалоды абумоўленых душаў, для таго, каб яны цешыліся жыццём і ўяўлялі сябе валадарамі гэтага свету, то чаму ў гэтым свеце столькі пакутаў?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Пакуты – заканамерны вынік памылковасці першапачатковай перадумовы, якая прывяла душу ў гэты свет – жадання цешыцца незалежна ад Бога. Душа ніколі ня можа стаць незалежнай, гэта супярэчыць самой ейнай прыродзе. Таму ў энэргіі Бога ёсць іншая, значна важнейшая функцыя, другая мэта матэрыяльнага стварэння – дапамагчы абумоўленай душы ўспомніць пра Бога і аднавіць свае адносіны з Ім. Пакуты – гэта, з аднаго боку, вынік глупстваў, здзейсненых абумоўленай душой, якая ўявіла, што Бога няма. Але пакуты таксама працверажаюць душу, даюць ёй магчымасць зразумець, што за ўсім стаіць Бог, і што Ягонае вышэйшае жаданне палягае ў тым, каб душа перастала прыкідацца незалежнай, усвядоміла сваю поўную залежнасць ад Яго і вярнулася да Яго, аднавіўшы сваю пашкоджаную знаходжаннем у валадарстве матэрыі духоўную прыроду.

Пытанне: Але калі Бог дасканалы, то чаму Ён не стварыў дасканалай душы, якой не прыйдзе ў галаву адвярнуцца ад Яго?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Перадусім варта зразумець, што душа ніколі не была створана. Яна – энэргія Бога, і таму такая ж спрадвечная, як і сам Бог. Насамрэч, душа па сваёй прыродзе дасканалая, але дасканаласць немагчымая без свабоды. Свядомасць – найвялікшы дарунак Бога – прадугледжвае свабоду, і гэта свабода выяўляецца ў свабодзе выбару душы. Душа можа абіраць, у якой энэргіі яна будзе шукаць прыстанак: у духоўнай, то бок у адносінах з Богам, прызнаўшы Ягонае існаванне і сваю залежнасць ад Бога, ці ў матэрыяльнай, якая дае ёй ілюзію незалежнасці ад Бога.

Матэрыяльны свет, па сутнасці, ёсць працягам незалежнасці, якой надзелена душа. Ён павінен існаваць для таго, каб у душы заставалася права выбару. Калі б душа заўсёды бачыла толькі поўную духоўную рэальнасць, то яна не магла б адчуць сябе незалежнай ад Бога і, такім чынам, страціла б свабоду. Таму існуе вонкавая энэргія, якая называецца матэрыяльным светам і якая засланяе ўсюдыіснага Бога ад тых душаў, што ўявілі сябе незалежнымі.

Пытанне: Наўрад ці нехта ў гэтым свеце пачуваецца незалежным. Нават калі мы не залежым ад Бога, мы залежым ад велізарнай колькасці людзей…

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Так! Таму што драбнюткая душа ні пры якіх акалічнасцях ня можа быць абсалютна незалежнай. Нам заўсёды хтосьці патрэбен. Душа няпоўная па самой сваёй прыродзе. Аднак памылковае жаданне стаць незалежным ёсць у кожнага. Усе тут паўстаюць супраць сваёй залежнасці – дзеці бунтуюць супраць сваіх бацькоў, жонкі – супраць мужоў, слугі – супраць гаспадароў. Жаданне незалежнасці, якім бы неразумным яно ні было, ёсць у кожнага. Напрыклад, ірацыянальная прага ўлады, якой апантаныя многія людзі ў гэтым свеце, што гэта такое, як ня тое ж дакучлівае жаданне незалежнасці?

Уся гісторыя чалавецтва – гэта гісторыя роспачных спробаў знайсці незалежнасць, спробаў, якія ўвесь час сканчаліся крахам. У наш час людзі спрабуюць стаць цалкам незалежнымі ад Бога з дапамогай навукі. Уся сучасная цывілізацыя заснавана на гэтым жаданні. І чалавек як быццам дасягнуў дастаткова вялікіх поспехаў у сваіх спробах даказаць сваю незалежнасць ад Бога з дапамогай розных штучных сродкаў. Але гэтыя спробы прывялі чалавецтва на мяжу глабальнай катастрофы, якая ўрэшце вымусіць людзей прызнаць сваю залежнасць ад вышэйшае волі Бога. І экалагічны крызіс, глабальнае пацяпленне, крызіс перавытворчасці і інш. – усё гэта толькі першыя ластаўкі сістэмнага крызісу, да якога прывяла хібная ўсталёўка чалавека на незалежнасць.

Пытанне: Інакш кажучы, Бог стварыў матэрыяльны свет, каб душа магла рэалізаваць сваё права на «незалежнасць» ад Яго. Атрымваецца, што душа ўскосна таксама датычная да ўзнікнення свету?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Менавіта так. І толькі таму матэрыяльны свет – стварэнне дасканалага Бога – недасканалы: у ягонай аснове ляжыць памылковае жаданне душы знайсці незалежнасць.

Пытанне: Як усё ж Веды апісваюць гэты працэс?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: У галоўным святым пісанні нашай традыцыі, «Шрымад-Бхагаватам», мудрэц Капіла дэталёва апісвае працэс узнікнення матэрыяльнага свету. Трэба адразу абмовіцца, што пры гэтым ён аперуе нязвыклымі для сучасных людзей катэгорыямі. Карціна стварэння свету ў ягоным апісанні паўстае як ланцуг рэакцыяў, ці актаў узаемадзеяння розных першаэлементаў, аднак пад элементамі маюцца на ўвазе, вядома, не элементы перыядычнай сістэмы Мендзялеева, а зусім іншыя – танчэйшыя – метафізічныя катэгорыі. Таму, каб зразумець гэты механізм, трэба адмовіцца ад звыклых стэрэатыпаў. Пры гэтым трэба помніць, што апісаны працэс, якім бы дзіўным ён нам ні здаваўся, ёсць зашыфраваным практычным кіраўніцтвам для людзей, якія займаюцца містычнай ёгай. Паварочваючы яго (гэты працэс) назад, ёгі вызваляюць душу з палону матэрыі. Усе катэгорыі, якімі аперуе санкх’я, таксама ляжаць у аснове іншых ужытковых ведычных дысцыплінаў, такіх як астралогія ці аюрведа. Іншымі словамі, гэта «тэорыя», у адрозненне ад усіх іншых тэорыяў узнікнення свету, шматкроць пацверджана на практыцы.

У Ведах гаворыцца пра два галоўныя этапы стварэння сусвету. Адзін называецца сарга, ці «першае стварэнне». На гэтым этапе ўзнікаюць першаэлементы, «цаглінкі», з якіх потым будуецца матэрыяльны свет. Другі – гэта вісарга, «другараднае стварэнне», калі ствараюцца планеты, сузор’і, космас і ўзнікаюць розныя віды жывых істотаў. Сёння мы кранемся толькі першай часткі, а менавіта ўзнікнення першаэлементаў, «цаглінак» стварэння, якія ляжаць у аснове ўсяго, што мы бачым.

Паводле «Бхагаватам», матэрыяльны свет з’яўляецца ў выніку ўзаемадзеяння двух пачаткаў: актыўнага – Бога, і пасыўнага – матэрыяльнай энэргіі Бога. Матэрыялісты лічаць, што ўсё ёсць спараджэннем матэрыяльнай энэргіі, але сама па сабе энэргія інэртная і, значыць, няздольная штосьці спарадзіць, як жанчына ня здольная зачаць дзіцё без удзелу мужчыны. Таксама як і пры зачацці дзіцяці, роля актыўнага, мужчынскага пачатку, ці Бога, палягае толькі ў наданні пачатковага імпульсу. Пасля гэтага штуршка ўсе іншыя працэсы адбываюцца самі ва ўлонні матэрыяльнай прыроды – Бог як быццам недатычны да іх. Але каб працэс стварэння пачаўся, пасіўная матэрыяльная энэргія павінна быць прыведзена ў рух Богам.

Пытанне: А як з’явілася сама матэрыяльная энэргія?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Матэрыяльная энэргія, як і ўсе іншыя энэргіі, ёсць часткай Абсалютнай Ісціны, Бога. Яна такая ж першасная, як і сам Бог, то бок ніколі не была «створана», і ўсе ж, будучы энэргіяй, яна займае падначаленае (другараднае) ў адносінах да Бога месца. Абсалютная Ісціна, па вызначэнні, складаецца з усяго. Інакш кажучы, яна павінна складацца з чагосьці вонкавага ў адносінах да яе і чагосьці ўнутранага ў адносінах да яе.

Нельга сказаць, што ў нейкі момант Богу прыйшла ў галаву бліскучая ідэя: стварыць матэрыяльны свет і абумоўленыя душы, якія будуць мучыцца ў ім. Не. І душа, і матэрыяльная энэргія існуюць заўсёды. Яны – частка Абсалютнай Ісціны. Аднак душа вечная, а матэрыяльная светабудова, хоць і існуе вечна, праходзіць праз цыклічна паўторныя фазы стварэння і разбурэння, таму гаворыцца пра «стварэнне» матэрыяльнага свету.

У «Шрымад-Бхагаватам» і іншых ведычных пісаннях сцвярджаецца, што да пачатку чарговага цыклу стварэння матэрыяльная энэргія Бога знаходзіцца ў непраяўленым стане. Давайце параўнаем гэтае сцвярджэнне з першымі словамі «Кнігі Быцця»: «На пачатку стварыў Бог неба і зямлю. А зямля была нябачная і пустая і цемра над безданню, і Дух Божы лунаў над вадою». Дазволю сабе неартадаксальнае тлумачэнне гэтага ўрыўка з пункту гледжання ўяўленняў, апісаных у Ведах. Пад «небам» і «зямлёю» цалкам могуць мецца на ўвазе духоўны і матэрыяльны светы. На санскрыце духоўны свет называецца парав’ёма, што значыць «вышэйшае неба». А «нейтральная паласа», якая праходзіць паміж духоўным і матэрыяльным светамі, называецца Карана-самудрай, ці «Прычынным акіянам». Бог у вобразе Маха-Вішну ляжыць на «водах» гэтага акіяна («…і Дух Божы лунаў над вадою»). Адтуль ён кідае пагляд на «бязвыглядную (нябачную) зямлю» – дрымотную, недыферэнцыяваную, непраяўленую матэрыяльную энэргію.

Непраяўленая матэрыяльная энэргія, паводле пісанняў, уяўляе сабою тры гуны матэрыяльнай прыроды ў ідэальна раўнаважным, і таму ў пасіўным, непраяўленым, стане. Тры гуны: саттва, раджас і тамас – гэта тонкія пра-элементы, матэрыяльныя адлюстраванні спрадвечных духоўных якасцяў сат, чыт і ананды – вечнасці, ведання і асалоды. Упанішады параўноўваюць іх з трыма ніткамі: жоўтай, чырвонай і сіняй. Тры колеры, змешваючыся між сабой у розных прапорцыях, спараджаюць бясконцую разнастайнасць колераў і адценняў, але, калі яны ідэальна ўраўнаважваюць адзін аднаго, з’яўляецца нябачны белы колер – аналаг непраяўленага стану гунаў.

Пытанне: Такім чынам, матэрыя спіць. Чаму яна ўсё-такі прачынаецца? Што замінае ёй спаць далей? Што выводзіць яе з гэтага стану?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Пагляд Бога, інакш кажучы, Ягонае жаданне даць магчымасць душам рэалізаваць сябе. Пагляд Бога на матэрыяльную энэргію, насычаны творчай сілай, ёсць першым і самым галоўным этапам стварэння, які запускае ўсе іншыя працэсы. «Айтарэя-ўпанішад» апісвае стварэнне свету ўсяго чатырма словамі: са айкшата локан утсрыджах – «Ён зірнуў і з’явіліся светы». У «Бхагавад-гіце» таксама гаворыцца, што матэрыяльная энэргія дзейнічае «пад наглядам» Бога.

Насамрэч пагляд, які выводзіць з раўнавагі матэрыяльную энэргію, – гэта асаблівая сіла, якую мы, людзі, называем часам. У матэрыяльным свеце ўсё змяняецца, і фактар часу, які вызначае гэтыя змены, ёсць ні што іншае, як насычаны творчай сілай пагляд Бога. Час ёсць праяўленнем волі Бога ў матэрыяльным свеце. Сымбалічна ён адлюстроўваецца ў выглядзе дыска, які імкліва круціцца ў руках Вішну. І таму мудрэц Капіла кажа, што час – прычына страху ў сэрцах усіх жывых істотаў. Кладучы ўсяму канец, час напамінае жывым істотам пра Бога.

Такім чынам, пагляд Бога рухае матэрыяльную энэргію. Адначасова гэты пагляд уводзіць ва ўлонне матэрыяльнай прыроды абумоўленыя душы з іхнай нерэалізаванай кармай, якія драмалі ў целе Маха-Вішну з часу папярэдняга цыклу стварэння. Гэты працэс, як мы ўжо казалі, параўноўваецца з апладненнем улоння жанчыны.

З пракрыці з’яўляецца зіхатлівая махат-таттва, касмічны розум – спараджэнне чыстай саттвы («даброці»). Непраяўлены, бясформавы, цёмны стан матэрыяльнай энэргіі раптам азараецца асляпляльным святлом свядомасці, якая была ўпырснута ў яе паглядам Бога. Мімаволі напрошваецца параўнанне з вялікім выбухам, пра які кажуць сучасныя навукоўцы, ці з біблейскім «… і стала святло». У гэты момант у матэрыяльнай энэргіі з’яўляецца эга, ці ўсведамленне свайго быцця. Каб зразумець, які сэнс укладаецца ў гэту катэгорыю, трэба помніць, што мікракосмас (чалавек) створаны па той жа схеме, што і макракосмас – Сусвет.

Прывядзём яшчэ адзін прыклад са штодзённага досведу. Разбурэнні, якія перыядычна здараюцца ў матэрыяльным свеце, параўноўваюць з пагружэннем чалавека ў сон. У глыбокім сне душа перастае адчуваць саму сябе і сваё ўласнае існаванне. І цела, якое мы прывыклі атаясамляць з самім сабой, у гэты момант усё адно што не існуе – яно знаходзіцца ў неактыўным, сонным стане. У такім жа сонным стане ў прамежках паміж стварэннямі матэрыяльнага свету знаходзіцца ўся матэрыяльная энэргія. Але раніцай, прачнуўшыся, мы зноў успамінаем пра тое, што «я існую». Самы першы пробліск свядомасці перад абуджэннем, калі мы яшчэ не атаяснілі сябе з целам і ўласцівымі яму жаданнямі, але ўжо ўспомнілі пра сябе, – мікракасмічны аналаг махат-таттвы – усведамлення, адлюстраванага ў матэрыяльнай энэргіі.

У нашым целе махат-таттва праяўляецца як чытта, свядомасць як такая. Інакш кажучы, ясны, спакойны стан свядомасці, вольны ад пакутаў і жаданняў, у якім чалавек самаадвольна помніць пра Бога, стан, да якога прыходзяць святыя ўсіх рэлігіяў і традыцыяў – гэта праяўленне ў нашым целе махат-таттвы, сусветнага розуму.

Далей, махат-таттва, якая падахвочваецца часам, ці воляй Бога, дае пачатак аханкары, падманнаму эга. Падманнае эга, надзеленае трыма энэргіямі: энэргіяй спазнання, творчай энэргіяй і рэчыўнай энэргіяй, праяўляецца ў трох формах, якія называюцца падманным эга ў саттва-гуне, падманным эга ў раджа-гуне і падманным эга ў тама-гуне. Падманнае эга ў саттва-гуне спараджае розум (манас), падманнае эга ў раджа-гуне спараджае здольнасць да адрознівання (інтэлект, ці на санскрыце буддхі) і ворганы пачуццяў, а падманнае эга ў тама-гуне спараджае аб’екты пачуццёвага ўспрымання і грубыя матэрыяльныя элементы.

Чатыры тонкія элементы, чытта (махат-таттва), аханкара, манас і буддхі, разам на мікракасмічным узроўні складаюць тое, што называецца ўнутраным ворганам пачуццяў (антах-каранай). Па сутнасці, тут апісана структура абумоўленай свядомасці з ейнымі чатырма аспектамі, якія дазваляюць душы ўзаемадзейнічаць з навакольным светам. Гэта складаны механізм, адмысловы інтэрфэйс, з дапамогай якога нязменная, духоўная па прыродзе душа ўзаемадзейнічае са светам матэрыі і такім чынам атрымлівае магчымасць цешыцца гэтым светам.

Пытанне: А можна растлумачыць гэта на даступным прыкладзе?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Напрыклад, калі мы чуем гук, спачатку ён рэгіструецца чыттай як нейкае адчуванне. Потым буддхі, ўспрымальная здольнасць, якая апэруе нашымі ворганамі пачуццяў, дазваляе нам зразумець, што гэта за гук, і аднесці яго да нейкай ужо знаёмай нам катэгорыі. Пасля гэтага манас, «розум», абапіраючыся на мінулы досвед, вызначае, падабаецца нам гэты гук ці не падабаецца, і спараджае жаданне слухаць яго далей ці, наадварот, пазбегнуць яго, а аханкара, падманнае эга, суадносіць яго з намі, як бы робіць гэты гук часткай майго «я» (напрыклад, чалавек пачынае ганарыцца тым, што ў яго атрымалася трапіць на канцэрт знакамітага музыканта).

Пытанне: Такім чынам, атрымліваецца, што свядомасць, адлюстраваная ў матэрыі, уступіўшы ва ўзаемадзеянне з матэрыяльнымі гунамі, прыняла формы, адпаведна, падманнага эга, розуму (манаса) і здольнасці да ўспрымання (інтэлекту, ці буддхі). Што адбываецца далей?

Я. С. Бхакцi Вiг’яна Госвамi: Мы ўжо казалі пра тры віды энэргіі, якімі надзелена падманнае эга. Г’яна-шакці, ці энэргія спазнання, якая падахвочваецца часам, спараджае прота-дэватаў, правобразы тонкіх сілаў прыроды, што кіруюць ворганамі пачуццяў. Крыя-шакці, творчая энэргія, пад уплывам часу спараджае ворганы пачуццяў. А драв’я-шакці, рэчыўная энэргія, спараджае тонкія аб’екты ўспрымання і пяць грубых першаэлементаў – носьбітаў аб’ектаў успрымання. Першым з’яўляецца гук, які спараджае эфір, альбо матэрыяльную прастору. Інакш кажучы, усе папярэднія этапы стварэння адбываліся па-за матэрыяльнай прасторай. Прастора, ці эфір – гэта сцэна, на якой разгортваюцца ўсе наступныя падзеі ў матэрыяльным свеце. У адпаведнасці з ведычнай філасофіяй, прастора – зусім не інэртная пустэча. Прастора – гэта пэўны матэрыяльны элемент, які на санскрыце мае назву акаша. Гэтаксама, чатыры іншыя першаэлементы, ці стыхіі, ня трэба блытаць з тым, што мы звычайна разумеем пад паветрам, агнём, вадой ці зямлёй. Гэтыя пяць элементаў ёсць пяццю станамі, у якіх можа знаходзіцца матэрыя: хвалепадобны (у выглядзе вібрацыі ў эфіры), газападобны, плазмавы, вадкі і цвёрды.

Так адзін за адным узнікаюць дваццаць пяць галоўных элементаў стварэння. Першы элемент – гэта час, потым узнікаюць чатыры аспекты свядомасці, потым пяць спазнавальных ворганаў пачуццяў і пяць дзейных ворганаў пачуццяў, пяць тонкіх і пяць грубых элементаў.

З гэтага апісання робіцца ясна, што гаворка ідзе не пра матэрыяльныя, фізічныя элементы, а пра метафізічныя катэгорыі, так бы мовіць, прота-элементы, ці якасныя характарыстыкі матэрыі, якія ўзнікаюць да стварэння самой матэрыі. Гэтыя якасці ёсць той тонкай матрыцай, на грунце якой узнікае даступная нашаму ўспрыманню рэальнасць ва ўсёй яе разнастайнасці. Ні гуны, ні час, ні прастора, ня кажучы ўжо пра розум ці інтэлект, немагчыма вылучыць, разгледзець пад мікраскопам ці памацаць. Але гэта не адмаўляе іхнага існавання.

Як мы ўжо казалі, на падставе гэтай канцэпцыі паўстала мноства ўжытковых дысцыплінаў (ёга, аюрведычная медыцына, астралогія, васту-архітэктура), дзейснасць якіх даказана на практыцы. Больш за тое, хоць усе гэтыя ўяўленні могуць здацца сучаснаму чалавеку нязвыклымі, таму што, на першы погляд, супярэчаць усяму, чаму нас вучылі ў школе, насамрэч сучасная навука толькі-толькі пачынае падыходзіць да неабходнасці ўвядзення гэтых канцэпцыяў для поўнага апісання рэальнасці. Напрыклад, сучасная квантавая фізіка выявіла хвалевую прыроду ўсіх матэрыяльных аб’ектаў, хоць мудрэц Капіла казаў пра гэта тысячы гадоў таму назад, калі тлумачыў, што першым матэрыяльным элементам ёсць гук, ці хваля.

Яшчэ адзін прыклад: тэорыя самаарганізацыі матэрыі Нобелеўскага лаўрэата І. Прыгожына, па сутнасці, пастулюе існаванне ў матэрыі такіх характарыстык, як розум. Хто ведае, можа, якому будучаму навукоўцу прысудзяць Нобелеўскую прэмію за тэорыю пра існаванне Вышэйшага Розуму, які стварыў увесь гэты дзіўны механізм? Зрэшты, Бог для таго і стварыў матэрыяльны свет, каб заўсёды заставацца тут «недаказанай гіпотэзай».

Крыніца: Часопіс «108»
Падрыхтаваў Садху-бхушана дас, снежань 2022
Навігацыя: