6. Вучэнне: аснова дактрыны

Крыніцы ведаў

Гнасеалогія – важнейшы падзел вайшнаўскай веданты, як, зрэшты, і іншых школаў індыйскай філасофіі. Вайшнавы добра разумелі, што перш як прыступаць да метафізікі, трэба разабрацца спачатку з тым, што і як чалавек у стане спазнаваць, і адкуль увогуле бяруцца веды. Галоўная частка тэорыі спазнання ў вайшнавізме – вучэнне пра крыніцы ведаў ці праманы (ад санскр. дзеяслоўнага кораня ма – мераць).

 

У розных даршанах – школах індыйскай думкі – налічваецца розная колькасць праманаў – ньяя, напрыклад, прызнае працьякшу (успрыманне, досвед), ануману (змеркаванне, выснова), упаману (аналогію) і шабду (аўтарытэтнае сведчанне), вайшэшыка – працьякшу і ануману, пурва-міманса апроч працьякшы, ануманы, упаманы і шабды прызнае таксама артхапацці (імплікацыю) і анупалабдхі (не-ўспрыманне).

 

Бенгальскія мысляры, падобна наяікам прызнаюць тры крыніцы ведаў – працьякшу, ануману і шабду (наўпростае ўспрыманне, лагічная выснова і аўтарытэтнае сведчанне) і лічаць, што іншыя крыніцы, што згадваюцца ў іншых школах, можна звесці да гэтых трох. Аналізуючы іх, яны прыходзяць да высновы што, хоць у штодзённым жыцці чалавеку і не абысціся без працьякшы і ануманы, усё ж адзінай крыніцай, якая прыносіць беспамылковыя веды пра прыроду свету, Бога, жывой істоты і спосабах дасягнення дасканаласці ёсць шабда-прамана. Чаму? Наўпростае ўспрыманне і досвед заўсёды адносныя – чалавек ніколі ня можа быць абсалютна ўпэўнены ў тым, што пачуцці не падманваюць яго. Не прыводзіць да сапраўднага ведання і змеркаванне, бо, нават калі дапусціць справядлівасць фармальнай логікі, змест лагічнай высновы заўсёды бярэцца з пачуццёва дадзенага. Апроч гэтага, чалавечая свядомасць у цэлым недасканалая, бо мае чатыры фундаментальныя недахопы: бхрама (схільнасць прымаць адну рэч за іншую), прамада (няўважлівасць ці бестурботнасць), віпраліпса (схільнасць да падману) і карана-патава (абмежаванасць пачуццёвага ўспрымання).

 

Шабда, ці аўтарытэтнае сведчанне, у адрозненне ад першых дзвюх праманаў, мае цалкам іншую прыроду. Шабда прыходзіць са сферы трансцэндэнтнага, яна боганатхнёная (апаўрушэя) і таму ня мае недахопаў працьякшы і ануманы. Нехта, напэўна, можа ўсумніцца ў дакладнасці шабды і ўвогуле ў неабходнасці такой крыніцы ведаў. На першае можна адказаць, што дакладнасць ейная пацвярджаецца мноствам прыкладаў з мінулага, калі людзі, карыстаючыся шабда-праманай, атрымвалі веды і дасягалі духоўнай дасканаласці, што вынікае з прыкладу іхнага жыцця (вядома, тут не абысціся без элемента веры). Што датычна неабходнасці шабды, то тут хутчэй не неабходнасць, а непазбежнасць, бо шчыры чалавек, які расчараваўся ў спробах атрымаць сапраўдныя веды з першых дзвюх крыніцаў, стаіць перад выбарам – або стаць агностыкам і зусім адмовіцца ад пошукаў ісціны, або пайсці на некаторую рызыку і адважыцца ўспрыняць веды, якія для яго не пацверджаны пакуль ніякім досведам і могуць нават супярэчыць цвярозаму розуму (у рэчаіснасці шабда, як гэта будзе бачна, знаходзіць сваё пацверджанне ў асаблівым, духоўным досведзе, які мае свае заканамернасці, што паступова адкрываюцца таму, хто ўстаў на гэты шлях).

 

Тут трэба адзначыць, што ўспрыманне і змеркаванне не адпрэчваюцца цалкам і не замяняюцца адным толькі сляпым прытрымліваннем аўтарытэтаў. Успрыманне, напрыклад, бывае двух відаў: успрыманне звычайнага чалавека (авайдуша) і ўспрыманне таго, хто дасягнуў духоўнай дасканаласці (вайдуша). Першае схільнае да ўсіх памянёных недахопаў, другое – ачышчана духоўнай практыкай і праведным жыццём, і таму можа прынесці чалавеку сапраўдныя веды. Вайдуша – гэта містычны досвед, у якім адкрываецца Трансцэндэнтнае, таму дасканалае ўспрыманне мудраца можа служыць крыніцай сапраўдных ведаў для іншых, што можна бачыць на прыкладзе вайшнаўскіх святых. Што да ануманы, змеркавання, то мудрэц таксама думае, але змест ягонага мыслення якасна іншы, чым у звычайнага чалавека. Мудрэц здольны думаць і казаць пра Трансцэндэнтнае, вербальна перадаючы іншым змест містычнага досведу. Досвед мудраца, святога – аснова экзэгезы і тэалогіі.

 

У канчатковым рахунку, у той вобласці жыцця, дзе ня трэба звяртацца да метафізічных ісцінаў, разам з аўтарытэтным сведчаннем можа быць скарыстаны звычайны досвед і цвярозы розум.

 

Такім чынам, сапраўднае веданне можа быць узята толькі са сферы Трансцэндэнтнага, галоўным чынам у выглядзе аўтарытэтнага сведчання (шабда), хоць важную ролю тут грае таксама духоўны досвед (вайдуша-працьякша). Такое веданне служыць асновай лагічнага дыскурсу, з якога складаецца філасофска-тэалагічная дактрына.

Разуменне тэксту

Што ўваходзіць у паняцце шабда-праманы? Статус аўтарытэтнага сведчання для вайшнава маюць святы тэкст (шастра), выказы святых і мудрацоў мінулага (садху), зафіксаваныя ў іхных уласных працах і каментарах, а таксама настаўленні, атрыманыя ад сапраўднага духоўнага настаўніка (гуру). І хаця неабходныя ўсе тры элементы, самым важным ёсць традыцыйны святы тэкст.

 

Прызнаюцца тры ўзроўні разумення тэксту: 1) даслоўнае разуменне (мукх’я); 2) любыя віды тлумачэнняў, уключаючы алегорыю (лакшана) і 3) сымбалічнае разуменне – схаванае, невыказнае (маўна). Гэтым тром узроўням адпавядаюць тры сэнсавыя пласты тэксту. Першы пласт уключае ўсе беспасярэдне ўспрыманыя значэнні – калі тэкст і так ясны, даслоўнага разумення дастаткова. Тлумачэнне дапускаецца ў тых выпадках, калі сэнс тэксту незразумелы. Яно ўяўляе сабою галоўным чынам тлумачэнне незразумелага месца шляхам суаднесення ягонага зместу з кантэкстам той ці іншай шырыні. Для раскрыцця гэтага другога сэнсавага пласта, які ўключае розныя віды значэнняў, трэба строга прытрымлівацца каментатарскай традыцыі і сіддханты (агульных заключных палажэнняў ведычнай літаратуры). Трэці пласт, глыбінны і невыказны, даступны толькі тым, хто дасягнуў высокага духоўнага ўзроўня і спасцігаецца як адкрыццё.

Аснова дактрыны

Галоўным святым тэкстам для бенгальскіх вайшнаваў як ужо гаварылася, ёсць «Бхагавата-пурана». У Першай Скандхсе (Песні) «Бхагавата-пураны» сцвярджаецца, што яе аўтар, мудрэц В’яса, якога традыцыя лічыць аўтарам Пуранаў, вырашыў напісаць яе, бо быў нездаволены іншымі ведычнымі тэкстамі з-за таго, што ў іх неставала дэталёвай навукі пра бхакці. Апроч гэтага ён адчуваў патрэбу выказаць у адной кнізе патаемную істу ўсіх Ведаў. Значэнне «Бхагавата-пураны» настолькі вялікае, што ні Шры Чайтанья, ні Ягоныя паслядоўнікі не лічылі патрэбным адмыслова пісаць каментары да «Веданта-сутры» і іншых тэкстаў «патройнай асновы» – прастхана-траі – Упанішадам і «Бхагавад-гіце», як гэта было прынята ў ведантычных школах. Сама «Бхагавата-пурана» і была для іх каментаром да «Веданта-сутры», прытым «натуральным» каментаром. Аднак напачатку 18 ст., калі паслядоўнікамі некаторых іншых школаў аўтэнтычнасць бенгальскіх вайшнаваў была пастаўлена пад сумнеў, Баладэва Відзьябхушана напісаў «Говінда-бхаш’ю» – дэталёвы каментар да «Веданта-сутры», а таксама каментары да «Бхагавад-гіты» і галоўным Упанішадам, дзякуючы чаму школа паслядоўнікаў Шры Чайтаньі была канчаткова прызнана ведантычнай. Пасля гэтага на аснове «Говінда-бхаш’і» Баладэва напісаў невялікі твор «Прамэя-ратнавалі», у якім абгрунтаваў Дзевяць прамэяў, ці асноўных дагматычных палажэнняў:

1) Вішну ёсць найвышэйшая рэальнасць;

2) пра Вішну гаворыцца ва ўсіх Ведах;

3) свет рэальны;

4) свет і Бог ня ёсць адно і тое ж;

5) жывыя істоты (джывы) рэальныя;

6) жывыя істоты знаходзяцца на розным узроўні ў служэнні Богу;

7) вызваленне (мукці) ёсць здабыццё прыстанку ля стопаў Бога;

8) вызваленне дасягаецца бескарыслівым адданым служэннем (амала-бхакці) Богу;

9) ёсць тры крыніцы ведаў – працьякша, анумана і шабда.

Палеміка са школай Шанкары

Працамі Баладэвы Відзьябхушаны скончылася фармаванне тэалагічнай дактрыны бенгальскага вайшнавізму, што дазволіла паслядоўнікам Шры Чайтаньі канчаткова вызначыць сваю пазіцыю ў адносінах да іншых філасофска-рэлігійных вучэнняў.

 

Галоўны аб’ект палемікі, якую Баладэва вядзе ў сваіх працах – адвайта-веданта Шанкары і ягоных паслядоўнікаў, якая традыцыйна мела шматлікіх прыхільнікаў у Індыі. Падобна папярэднім вайшнаўскім настаўнікам, Баладэва аспрэчвае тыя палажэнні вучэння Шанкары, у якіх сцвярджаецца ілюзорнасць свету і тоеснасць індывідуальнага «я» жывой істоты (атмана) з бяз’якасным і безасабовым Абсалютам-Брахманам. Паводле Шанкары, у Брахмане няма ніякіх адрозненняў, няма прычынаў і вынікаў. Меркаванне пра свет як пра рэальнасць, уяўленні пра Творцу светабудовы, успрыманне множнасці, адрознасці жывых істотаў узнікаюць толькі пад ўздзеяннем маі (ілюзіі). Для пацверджання гэтых палажэнняў Шанкара выкарыстоўвае тэксты «Веданта-сутры» і Ўпанішадаў. Аднак Баладэва шляхам аналізу гэтых тэкстаў і параўнання іх між сабой даказвае памылковасць высноваў Шанкары, бо ні Ўпанішады, ні «Веданта-сутра» не даюць ніякіх падставаў сцвярджаць абсалютны манізм. Насамрэч Упанішады і іншыя святыя тэксты ўтрымваюць цверджанні рознага характару. Адны з іх сапраўды можна разглядаць як пацверджанне абсалютнага адзінства Бога, жывой істоты і свету, але іншыя зусім недвухсэнсоўна паказваюць на адрозненні паміж імі. Услед за Джывам Госвамі, Вішванатхам Чакраварці і іншымі сваімі папярэднікамі, Баладэва Відзьябхушана робіць выснову: правільныя і тыя і другія цверджанні. А гэта значыць, што Бог, свет і істоты адначасна і адзіныя і адрозныя між сабой. Дамагаючыся нясупярэчнасці, Шанкара пабудаваў сваю навуку толькі на адным з бакоў гэтай апазіцыі, адкінуўшы другі. Але калі прызнаваць, што шабда-прамана, святыя тэксты – гэта дасканалая крыніца ведаў пра Трансцэндэнтнае, то неабходна прыняць абодва бакі. Гэта пазбаўляе ад апорыяў, якія няўхільна спараджае дактрына абсалютнага манізму.

Тры аспекты Абсалютнай рэальнасці

Абсалют падзельны (бхеда) і непадзельны (а-бхеда) у адзін і той жа час. Для чалавечага розуму гэта неспасціжнае (ачынцья). Знайсці вырашэнне гэтай супярэчнасці можна толькі ў сферы Трансцэндэнтнага. Таму ў строгім сэнсе вучэнне Шры Чайтаньі і Ягоных паслядоўнікаў ёсць вучэннем пра неспасціжна адзіную і адначасова множную існасць (ачынцья-бхеда-абхеда-таттва-вада). Гэту Вышэйшую існасць у адпаведнасці з «Бхагавата-пуранай» разумеюць у трох аспектах: 1) як безасабовую духоўную субстанцыю (Брахман); 2) як усёпранікальную Звышдушу (Параматму) і 3) як Вярхоўную Асобу (Бхагавана). Бхагаван (Бог) складаецца з Параматмы і Брахмана і ёсць найвышэйшым аспектам Абсалюту. Гэтыя тры гнасеалагічныя аспекты адпавядаюць тром анталагічным узроўням Вышэйшай рэальнасці: сат (Быццё), чыт (Веданне) і ананда (Асалода), якія адкрываюцца шукальніку ў залежнасці ад характару ягоных імкненняў. Знайсці іх магчыма рознымі шляхамі: джняні, філосафы, якія імкнуцца спасцігнуць Брахман, знаходзяць вечнае быццё (сат), ёгі, якія спрабуюць засяродзіцца ў сваім сэрцы на Параматме, дасягаюць дасканалага ведання (чыт), а бхакты, г. зн. тыя, хто прысвячае сябе любоўнаму адданаму служэнню Вярхоўнай Асобе (Бхагавану), атрымліваюць асалоду (ананду).

Падрыхтаваў Садху-бхушана дас, снежань 2022
Навігацыя: