Слоўнік імёнаў і тэрмінаў

А

 

Абумоўленасць – стан залежнасці ад законаў матэрыяльнай прыроды, у якім знаходзяцца ўсе жывыя істоты ў матэрыяльным свеце.

Абхідхея – дзейнасць, якая дазваляе дасягнуць найвышэйшай духоўнай мэты; адданае служэнне Богу.

Аватара – увасабленне Госпада ў матэрыяльным свеце.

Ав’якта – непраяўленае.

Авідз’я – невуцтва; ілюзорная энэргія Вярхоўнага Госпада.

Адвайта Прабху – увасабленне Маха-Вішну, адзін з найблізкіх спадарожнікаў Шры Чайтаньі Махапрабху.

Адданае служэнне – служэнне Вярхоўнаму Госпаду з любоўю і адданасцю.

Адданы (бхакта) – адданы слуга Вярхоўнага Госпада.

Адхібхаўціка – пакуты, якія прычыняюцца іншымі жывымі істотамі.

Адхідайвіка – пакуты, якія прычыняюцца сіламі прыроды.

Адх’ятміка – пакуты, якія прычыняюцца жывой істоце ягоным ўласным целам і розумам.

Акарма, ці найшкарма – дзейнасць, якая пазбаўляе чалавека ад пагрозы застацца ў колазвароце народзінаў і смерці.

Амара неўміручасць.

Амбарыша Махараджа – вялікі святы кароль і вялікі адданы Госпада, які выконваў усе дзевяць формаў адданага служэння Госпаду. Пра Махараджа Амбарышу расказваецца ў Дзявятай песні «Шрымад-Бхагаватам».

Ананда – асалода, аспект Вярхоўнага Госпада.

Ананта (Ананта-Шэша) – першая экспансія Госпада Вішну ў выглядзе тысячагаловага змея.

Аніруддха – адна з формаў Госпада, якая адносіцца да Ягонай чацвярной экспансіі.

Анубхава – вонкавыя праявы экстатычнай любові да Бога.

Анумана – веды, атрыманыя з дапамогай індукцыйнай логікі.

Апапа-віддха – чысты і неапаганены; той, каго ня можа крануць грэх.

Апара пракрыці – ніжэйшая энэргія Госпада.

Апаўрушэя – тое, што расказана нематэрыяльнай асобай; словы Вярхоўнага Госпада.

Араці – цырымонія вітання Госпада, падчас якой пад спеў мантраў Яму прапануюць ежу, агніцу, веер, кветкі і вохнасці.

Арджуна – блізкі сябар Крышны, якому Крышна расказаў «Бхагавад-гіту».

Ароха – узыходны працэс спазнання.

Арча-віграха – форма Госпада, якой пакланяюцца ў храме.

Ар’ян – паслядоўнік ведычнае культуры; той, мэтай жыцця якога ёсць духоўнае дасканаленне.

Асана – поза ў практыцы ёгі; пастава седзячы.

Асура – дэман-атэіст, закаранелы матэрыяліст.

Атма – у залежнасці ад кантэксту, цела, розум або душа.

Атма-ха – забойца душы.

Ахам брахмасмі – ведыйскі афарызм, які азначае «Я – чыстая вечная душа».

Ахімса – непрычыненне шкоды жывому.

Ачар’я – дасканалы духоўны настаўнік, які вучыць сваім прыкладам.

Ачынцья-бхедабхеда-таттва – дактрына «неспасціжнай тоеснасці і адрознення» Бога і жывых істотаў (Ягоных энэргіяў).

Ашвамедха-яг’я – ахвярапрынашэнне каня, апісанае ў Ведах.

Ашрамы – этапы духоўнага жыцця (гл. таксама Брахмачар’я, Ванапрастха, Грыхастха, Саньяса); ашрамам таксама называецца месца, дзе займаюцца духоўнай практыкай, або сядзіба, у якой жыве гуру са сваімі вучнямі.

Аштанга-ёга – васьміступеністая ёга, асновы якой заклаў Патанджалі. Сінонім містычнае і медытацыйнае ёгі.

Аюрведычны – які адносіцца да ведыйскай медыцыны.

 

Б

 

Бабаджы – адданы, які зрокся ад свету і які жыве ў адзіноце.

Баларама – першая экспансія Госпада Крышны.

Басмаці – гатунак рысу самай высокай якасці.

Боства (санскр.: мурці) – увасабленне Госпада ў выглядзе фігуры, усталяванай на алтары.

Брахма – першая створаная істота ў сусвеце, паўбог, які кіруе гунай жарсці; другасны творца сусвету.

Брахмадж’ёці – духоўнае ззянне, якое зыходзіць ад цела Вярхоўнай Асобы Бога.

Брахмалока – найвышэйшая планета сусвету, на якой жыве паўбог Брахма.

Брахман – чалавек, які ведае пра духоўнае прызначэнне жыцця і здольны вучыць іншых.

Брахман – Найвышэйшы дух, Абсалютная Праўда, галоўным чынам у Яе безасабовым аспекце.

Брахмананда – духоўная асалода, якую адчувае той, хто ўсвядоміў безасабовы Брахман.

Брахманы – саслоўе людзей інтэлектуальнай працы і жрацоў, першае саслоўе ў ведыйскай сістэме дзялення грамадства.

Брахма-пада – пост Брахмы.

Брахма-рандхра – адтуліна на верхавіне галавы, праз якую ёг, які дасягнуў дасканаласці, пакідае сваё цела, каб адправіцца на любую планету паводле свайго выбару.

«Брахма-самхіта» – малітвы Брахмы, звернутыя да Вярхоўнай Асобы Бога, Говінды, у якіх апісваецца духоўны свет і працэс стварэння матэрыяльнага сусвету.

«Брахма-сутры»гл. «Веданта-сутра».

Брахмачары – вучань, які вывучае духоўную навуку пад кіраўніцтвам духоўнага настаўніка і захоўвае бясшлюбнасць.

Брахмачар’я – лад жыцця нежанатага вучня; паводле Ведаў першы этап духоўнага жыцця; зарок бясшлюбнасці.

Буддхі-ёга – сінонім бхакці-ёгі (адданага служэння Крышну), які ўказвае на тое, што бхакці-ёга мае на ўвазе поўнае падначаленне розуму (буддхі) волі Ўсявышняга.

Бурфі – прысмакі, прыгатаваныя са згушчанага малака.

Бхава – пачатковая ступень любові да Бога, на якой у адданага праяўляюцца азнакі экстазу.

Бхагаван – Вярхоўная Асоба Бога.

Бхаджан – спеў традыцыйных малітваў пад акампанемент музычных інструментаў.

Бхакта – адданы слуга Вярхоўнага Госпада.

Бхакці-ёга – метад аднаўлення стасункаў з Вярхоўным Госпадам з дапамогай адданага служэння Яму.

«Бхакці-расамрыта-сіндху» – твор Шрылы Рупы Госвамі, у якім дэталёва апісваюцца ўсе аспекты бхакці-ёгі.

Бхарата – знакаміты старажытны ўладнік, нашчадкамі якога былі Пандавы.

Бхарата-бхумі – традыцыйная назва Індыі.

Бхішма – самы стары і магутны ваяр у бітве на Курукшэтры. Уважаецца адным з дванаццаці аўтарытэтаў у навуцы адданага служэння Госпаду.

 

В

 

Вайкунтха – духоўны свет, даслоўна «месца, дзе няма трывогаў».

Вайкунтхалокі – планеты духоўнага неба.

Вайшнаўадданы Вярхоўнага Госпада, Вішну ці Крышны.

Вайш’і (у адз. л. вайш’я) – фермеры і гандляры; трэцяе саслоўе ў ведыйскай сістэме дзялення грамадства.

Ванапрастха – той, хто адмовіўся ад сямейнага жыцця; паводле Ведаў трэці этап духоўнага жыцця.

Варнашрама-дхарма – ведыйская сістэма дзялення грамадства на чатыры саслоўі і чатыры этапы духоўнага жыцця. Гл. таксама Ашрамы, Варны.

Варны (у адз. л. варна) – чатыры саслоўі ведыйскага грамадства. Гл. таксама Брахманы, Вайш’і, Кшатрыі, Шудры.

Васудэва – бацька Крышны, адзін з каралёў роду Яду.

Веда-вада-раты – тыя, хто дае ўласныя тлумачэнні Ведам.

Веданта – філасофія «Веданта-сутры» Шрылы В’ясадэвы, якая абагульняе філасофскую навуку Ведаў і абвяшчае Крышну ейнай мэтай.

«Веданта-сутры» ці «Брахма-сутры» – твор Шрылы В’ясадэвы, у якім вельмі сцісла выкладзена філасофія Ведаў.

Веды – спрадвечныя святыя пісьмы, якія расказаў людзям Сам Госпад Крышна.

Ведычны – які адносіцца да культуры, заснаванай на настаўленнях Ведаў.

Вібхіннамша – аддзеленыя экспансіі Вярхоўнага Госпада, жывыя істоты.

Вібхуці – багацці і сіла Вярхоўнага Госпада.

Вібхуці-бхіннам – варункі жыцця на розных планетах. На кожнай з іх свая асаблівая атмасфера, таму каб прыстасавацца да варункаў жыцця на якой-небудзь планеце, насельнікам іншых планетаў неабходна зведаць цялесныя або псіхалагічныя змены.

Відз’я – веды.

Вікарма – дзеянні, забароненыя святымі пісьмамі.

Вірат-рупа, ці вірат-пуруша – канцэпцыя, паводле якой увесь матэрыяльны сусвет уяўляе сабою цела Госпада; сусветная форма Госпада.

Вішну – Вярхоўны Госпад; экспансіі Госпада Крышны на Вайкунтхалоках, а таксама экспансіі Госпада, якія адказваюць за стварэнне і падтрыманне матэрыяльных сусветаў (пуруша-аватары). У матэрыяльным сусвеце Вішну кіруе гунай даброці.

Вішну-мурці – форма Вярхоўнага Госпада Вішну, усталяваная ў храме.

«Вішну-пурана» – адна з васямнаццаці асноўных Пуранаў.

Вішну-таттва – катэгорыя Бога; тэрмін адносіцца толькі да беспасярэдніх экспансіяў Вярхоўнага Госпада.

Вішуддха-саттва – ровень духоўнага быцця, чыстай даброці.

Врындаван – вечная сядзіба Госпада Крышны, дзе Ён у поўнай меры праяўляе Сваю прывабнасць; вёска на Зямлі, у якой Ён пяць тысячаў гадоў таму праводзіў Свае дзіцячыя гульні.

В’ясадэва – увасабленне Госпада Крышны, вялікі мудрэц. На пачатку Калі-югі запісаў Веды і склаў большасць Пуранаў, «Веданта-сутру» і «Махабхарату».

В’яса-пуджа – цырымонія ўшаноўвання духоўнага настаўніка як прадстаўніка В’ясадэвы.

В’ясасана – адмысловае сядзенне, прызначанае для духоўнага настаўніка.

 

Г

 

Галока Врындавана – найвышэйшая духоўная планета, сядзіба Госпада Крышны.

Ганджа – марыхуана.

Гандхарвыпаўбагі, спевакі й музыканты на райскіх планетах.

Гарбхадхана-самскара – ведычны ачышчальны абрад, які выконваецца бацькамі перад зачаццем дзіцяці.

Гарбхадакашаі Вішну – другая пуруша-аватара, які ляжыць на водах акіяна Гарбхадака і які спараджае Брахму.

Гаруда – гіганцкі арол, адзін з сыноў Каш’япы Муні, які носіць на плячах Госпада Вішну.

Гаўдыя-вайшнаў – адданы Госпада Крышны (Вішну), прыналежны да ланцуга вучнёўскай пераемнасці, якая ідзе ад Госпада Чайтаньі Махапрабху.

Гаўдыя-матх – місія, заснаваная Шрылам Бхакцісіддхантам Сарасваці.

Говінда – адно з імёнаў Вярхоўнага Госпада Крышны, якое азначае «той, хто дастаўляе асалоду зямлі, каровам і пачуццям».

Гопала Бхатта Госвамі – адзін з шасці духоўных настаўнікаў вайшнаваў, блізкіх вучняў і пераемнікаў Госпада Шры Чайтаньі Махапрабху, якія сістэматызавалі Ягонае вучэнне.

Гопі – дзяўчыны-пастушкі, сяброўкі Крышны, Ягоныя самыя верныя і адданыя слугі.

Госвамі – той, хто валодае сваім розумам і пачуццямі; тытул саньясі.

Грыхастха – сямейнае жыццё, якое будуецца згодна з правіламі і наказамі Ведаў; другі этап духоўнага жыцця.

Гулабджамуны – салодкая страва; шарыкі з малочнага парашку, абсмажаныя ў топленым масле і вымачаныя ў араматызаваным цукровым сіропе.

Гульні (Госпада і Ягоных адданых) – трансцэндэнтная дзейнасць, якой заняты Госпад і Ягоныя адданыя.

Гуны (у адз. л. гуна) – у даслоўным перакладзе з санскрыту «вяроўка», а таксама «якасць, уласцівасць». Саттва-гуна (гуна даброці), раджо-гуна (гуна жарсці) і тамо-гуна (гуна невуцтва). Катэгорыя філасофіі санкх’і. Пад гунамі разумеюць тры асноўныя пачаткі матэрыяльнае прыроды, тры «рэжымы дзейнасці» ілюзорнай матэрыяльнай энэргіі, якая абумоўлівае жывыя істоты. Гуны вызначаюць лад жыцця, мысленне і дзейнасць душы, на якую яны ўплываюць.

Гуру – духоўны настаўнік.

Гурудэў – паважлівы зварот да духоўнага настаўніка.

Гурукула – школа духоўнага настаўніка.

Г’яна (санскр.: джняна) – веданне, найперш, духоўнае веданне.

Г’яна-ёга (санскр.: джняна-ёга) – шлях спазнання Абсалютнай Праўды з дапамогай разважанняў і вывучэння філасофіі.

Г’яні (санскр.: джняні) – чалавек, які спрабуе спасцігнуць Абсалютную Праўду сілай свайго розуму.

 

Д

 

Дал – вострая страва з розных гатункаў індыйскай сачавіцы (далу).

Дандават – паклон, якім адданы выказвае сваю павагу Боству ці духоўнаму настаўніку, падаючы ніцма перад імі.

Даршан – сузіранне Боства ці святога чалавека.

Двапара-юга – трэцяя юга ў цыкле з чатырох югаў, доўжыцца 2 400 гадоў паўбагоў, ці 864 000 сонечных гадоў.

Дваістасць – характэрная рыса матэрыяльнага свету, якая праяўляецца ў тым, што кожная з’ява, уласцівасць, дзеянне і г. д. тут мае сваю процілегласць (напрыклад: цяпло – холад, шчасце – гора, дабро – зло).

Двіджа-бандху – той, хто нарадзіўся ў сям’і брахмана, але не валодае якасцямі брахмана.

Джаганнатха – Госпад Сусвету, форма Госпада Крышны, якой пакланяюцца ў знакамітым храме Джаганнатхі ў Пуры (штат Арыса).

Джапа – паўтарэнне мантры Харэ Крышна на пацерках.

Джапа-мала – пацеркі з 108 бусінаў, на якіх паўтараюць мантру Харэ Крышна.

Джыва – жывая істота, драбнюткая часцінка Вярхоўнага Госпада, індывідуальная душа.

Джыва-шакці – жыццёвая сіла.

Джыва Госвамі – адзін з шасці Госвамі Врындавана, блізкіх вучняў і пераемнікаў Госпада Чайтаньі. Аўтар многіх філасофскіх твораў.

Дзівалі – штогадовае свята ў гонар багіні росквіту Лакшмі.

Дроначар’я – вайсковы настаўнік Пандаваў. Ваяваў супраць іх у бітве на Курукшэтры.

Дурваса Муніёг-містык, сын Атры Муні. Частковае ўвасабленне Госпада Шывы.

Душкрыці – «той, хто робіць блага», бязбожнік.

Дхама – сядзіба Вярхоўнага Госпада.

Дхарма – ад санскрыцкага кораня dhṛ, што азначае «падтрымліваць», «трымаць» – рэлігійнасць; абавязак, абавязкі чалавека.

Дхармашала – гаспода для паломнікаў у Індыі.

Дхіра – спакойны чалавек, які не зважае на матэрыяльную ілюзію.

Дхоці – традыцыйнае індыйскае мужчынскае адзенне, якое ўяўляе сабой кавалак тканіны, асаблівым чынам абгорнуты вакол сцёгнаў.

Дхрува Махараджа – вялікі адданы, сын Махараджы Ўттанапады. Праз суровую аскезу атрымаў ад Госпада ўладу над цэлай планетай.

Дх’яна-ёга – медытацыйная ёга.

 

Ё

 

Ёг – трансцэндэнталіст, які імкнецца да ўз’яднання з Усявышнім.

Ёга – уз’яднанне свядомасці жывой істоты з Богам.

Ёга-бхрашта – чалавек, які сышоў са шляху самарэалізацыі.

Ёга-мая – унутраная энэргія Госпада, якая пануе ў духоўным свеце.

Ёгешвара – Вярхоўны Госпад Крышна, валадар усіх містычных сілаў.

 

І

 

Ішавасья – канцэпцыя богацэнтрычнага грамадства.

Ікшваку – сын Ману, які некалі кіраваў Зямлёй.

Імперсаналістыгл. Маявадзі.

Індра – кароль паўбагоў, кіруе райскімі планетамі і загадвае дажджом.

Ініцыяцыя – абрад духоўнага пасвячэння ў вучні.

Ішапанішад – адна з 108 Упанішадаў, якая ўваходзіць у склад «Яджур-веды».

 

К

 

Кавіраджа – аюрведыйскі доктар.

Калі-юга – бягучая эпоха, эпоха варожасці і крывадушнасці; апошняя ў цыкле чатырох югаў, якія перыядычна змяняюць адна адну. Калі-юга доўжыцца 1 200 гадоў паўбагоў, ці 432 000 сонечных гадоў, і пачалася яна каля пяці тысячаў гадоў таму.

Калпа – дзень Брахмы, які складае 4 320 000 000 гадоў, ці тысячу цыклаў з чатырох югаў.

Камса – дэманічны кароль з роду Бходжаў, дзядзька Крышны па матчынай лініі.

Каніштха-адхікары – адданы-пачатковец; чалавек, які стаіць на ніжэйшай ступені ўсведамлення Бога.

Кантхі-мала – бусы з дрэва туласі, якія адданыя Госпада Крышны носяць на шыі.

Капіла – увасабленне Вярхоўнага Госпада; з’явіўся на зямлі як сын Кардамы Муні і Девахуці і адкрыў людзям тэістычную філасофію санкх’і.

Каранадакашаі Вішну – Маха-Вішну, першая пуруша-аватара; ляжыць на водах Прычыннага акіяна і Сваім дыханнем спараджае сусветы.

Караталы (у адз. л. каратала) – ударны музычны інструмент у выглядзе дзвюх невялікіх бронзавых талерачак.

Карма – матэрыяльная дзейнасць дзеля асалоды ейным плёнам, а таксама наступствы гэтай дзейнасці.

Карма-бандхана – дзейнасць, якая прывязвае чалавека да матэрыяльнага свету.

Карма-ёга – дзейнасць у адданым служэнні; дзейнасць згодна з правіламі і наказамі Ведаў.

Кармі – той, хто дзейнічае дзеля атрымання асалоды ад плёнаў сваёй працы; матэрыяліст.

Кармічная дзейнасцьгл. Карма.

Картыкея – малодшы сын Госпада Шывы і Парваці, бог вайны.

Качаўры – піражок з вострым гароднінным начыннем.

Кешы – дэман-пярэварацень, які, прыняўшы вобраз дзікага каня, нападаў на жыхароў Врындавана. Забіты Госпадам Крышнам.

Кіртан – адзін з метадаў адданага служэння, які складаецца са спеваў святых імёнаў Вярхоўнага Госпада і ўслаўлення Яго.

Кічры – страва з далу і рысу.

Крышна – Вярхоўная Асоба Бога ў Сваім спрадвечным духоўным вобразе. Крыніца ўсіх экспансіяў і аватараў.

Крышналокагл. Галока Врындавана.

Кувэра – скарбнік паўбагоў.

Кулашэкхара – вялікі адданы-кароль, аўтар «Мукунда-мала-стотры», малітваў, звернутых да Госпада Крышны.

Кумары (у адз. л. Кумара) – чатыры мудрацы, сыны Брахмы, якія вечна захоўваюць выгляд пяцігадовых дзяцей.

Куньці – цётка Госпада Крышны і маці Пандаваў.

Курта – простая мужчынская кашуля навыпуск.

Куру – заснавальнік дынастыі, да якой адносіліся Пандавы і іхныя супернікі, сыны Дхрытараштры.

Кхір – салодкае згушчанае малако.

Кшатрыі (у адз. л. кшатрый) – ваяры ці кіраўнікі; другое саслоўе ў ведыйскай сістэме дзялення грамадства.

Кшырадакашаі Вішну – трэцяя пуруша-аватара. Ляжыць у малочным акіяне і ўваходзіць у сэрца кожнай жывой істоты як Параматма.

 

Л

 

Ладду – прысмакі з нутавай мукі.

Лакх – сто тысячаў.

Лілы (у адз. л. ліла) – гл. Гульні (Госпада і Ягоных адданых).

Лока – планета.

 

М

 

Мадхвачар’я – вялікі духоўны настаўнік-вайшнаў, які прапаведаваў тэістычную філасофію дуалізму ў XIII стагоддзі.

Мадх’яма-адхікары – той, хто знаходзіцца на сярэдняй ступені ўсведамлення Бога.

Манвантара-аватары (у адз. л. манвантара-аватара) – увасабленні Вярхоўнага Госпада, якія прыходзяць у перыяд кіравання кожнага Ману.

Манвантара – перыяд праўлення аднаго Ману, доўжыцца каля сямідзесяці двух цыклаў з чатырох югаў.

Мандзір – храм.

Мантра – трансцэндэнтны гук, які вызваляе розум ад уплыву ілюзіі.

Ману – прабацькі чалавецтва. За адзін дзень Брахмы ў сусвеце змяняецца чатырнаццаць Ману.

«Ману-самхіта» – збор законаў, згодна з якімі павінны будаваць сваё жыццё цывілізаваныя людзі. Складзены Ману, родапачынальнікам чалавецтва.

Матэрыяліст – той, чые інтарэсы цалкам сканцэнтраваны на здавальненні сваіх матэрыяльных патрэбаў.

Матх – місія, місіянерская арганізацыя.

Матхура – сяліба Госпада Крышны каля Врындавана. У Матхуры Ён нарадзіўся і вярнуўся туды, скончыўшы Свае дзіцячыя гульні ў Врындаване.

Маха-бхагавата – адданы, які дасягнуў дасканаласці.

«Махабхарата» – эпічны твор, напісаны Шрылам В’ясадэвам. 100 000 строфаў «Махабхараты» апісваюць гісторыю варожасці паміж Пандавамі і Каўравамі, якая скончылася бітвай на Курукшэтры. У склад «Махабхараты» ўваходзіць «Бхагавад-гіта».

Маха-Вішнугл. Каранадакашаі Вішну.

Маха-мантра – вялікая песня вызвалення: Харэ Крышна, Харэ Крышна, Крышна Крышна, Харэ Харэ / Харэ Рама, Харэ Рама, Рама Рама, Харэ Харэ.

Махатма – «вялікая душа», узнёслы адданы Госпада.

Махат-таттва – спрадвечны, недыферэнцыяваны стан супольнай матэрыяльнай энэргіі, з якой фармуецца матэрыяльны свет.

Мая – ніжэйшая, ілюзорная энэргія Вярхоўнага Госпада, якая кіруе матэрыяльным светам; забыццё сваіх вечных стасункаў з Крышнам.

Маявада – філасофія імперсаналізму.

Маявадзі – філосафы-імперсаналісты, якія мяркуюць, што Абсалют у сваёй найвышэйшай праяве безасабовы і ня мае формы, а жывая істота тоесная Богу.

Маяпур – месца народзінаў Госпада Чайтаньі, горад у Заходняй Бенгаліі.

Маяяпахрыта-г’яні – тыя, хто вераць, што яны ёсць Богам.

Млеччхі – нецывілізаваныя людзі, якія звычайна ўжываюць у ежу мяса. Не ўваходзяць у ведыйскую сістэму грамадскага ўтварэння.

Мрыданга – двухмембранавы гліняны барабан, які выкарыстоўваецца для акампанементу падчас кіртану.

Мрыцьюлока – прыстанне смерці, матэрыяльны свет.

Мудха – чалавек, падобны да асла.

Мукці – вызваленне ад матэрыяльнага нявольніцтва. Пад мукці, зазвычай, разумеюць растварэнне ў безасабовым Брахмане.

Мукунда – Вярхоўны Госпад, які даруе мукці.

Муні – мудрэц.

Мурці – выява Боства для пакланення ў храме.

Мэнака – знакамітая куртызанка з райскіх планетаў, якая спакусіла мудраца Вішвамітру.

 

Н

 

Наймішаранья – святы лес у Цэнтральнай Індыі.

Найшкармагл. Акарма.

Нарада Муні – вялікі адданы, адзін з сыноў Брахмы. Гісторыя ягонага жыцця апісана ў Першай песні «Шрымад-Бхагаватам».

«Нарада-панчаратра» – кніга правілаў пакланення Боству і мантра-медытацыі, напісаная Нарадам Муні.

Нарадхама – ніжэйшыя з людзей.

Нараянаэкспансія Госпада Крышны, Госпад на планетах Вайкунтхі ў Сваім чатырохрукім вобразе.

Нірвана – спыненне матэрыяльнай дзейнасці і існавання, што ў філасофіі вайшнаваў не прадугледжвае адмаўлення ад духоўнай дзейнасці.

Ніргуна – які ня мае матэрыяльных якасцяў.

Нрысімхадэва – увасабленне Вярхоўнага Госпада ў выглядзе чалавекаільва. Прыйшоў на зямлю, каб абараніць Свайго адданага Прахладу і забіць ягонага бацьку, дэмана Хіраньякашыпу.

 

О

 

Омкара (омкара) – святы гук ом, з якога пачынаюцца многія ведыйскія мантры, і які ёсць гукавым увасабленнем Вярхоўнага Госпада.

 

П

 

Падманнае эга – уяўленне пра сябе як пра цела; самы тонкі элемент матэрыяльнае прыроды.

Пакоры – гародніна ў цесце з нутавай мукі, абсмажаная ў топленым масле.

Пандавы – Юдхіштхіра, Бхіма, Арджуна, Накула і Сахадэва, пяць братоў, каралёў дынастыі Куру, вялікія адданыя і сябры Госпада Крышны.

Пандал – вялікі шацёр.

Пандыт – навуковец, знаўца Ведаў.

Панду – кароль дынастыі Куру, чые пяцёра сыноў ваявалі з сынамі Дхрытараштры ў бітве на Курукшэтры.

Панча-махаяг’я (санскр.: панча-махаяджня) – пяць штодзённых ахвярапрынашэнняў, якія грыхастхі выконваюць, каб пазбавіцца наступстваў ненаўмысных грахоў.

Пападамы (у адз. л. пападам) – вялікія тонкія аладкі з далавай мукі.

Парабрахман – Вярхоўны Дух.

Параматма – Звышдуша, форма Вярхоўнага Госпада Вішну, у якой Ён знаходзіцца ў сэрцы кожнай жывой істоты.

Парампара – ланцуг духоўных настаўнікаў. Гл. таксама Сампрадая.

Пара пракрыці – найвышэйшая форма энэргіі, якая творыць антыматэрыяльны свет.

Пара-в’ёма – сістэма разнастайных духоўных планетаў, якая ахоплівае значную частку (тры чвэрці) стваральнай энэргіі Вярхоўнага Госпада. Пара-в’ёма таксама называецца Вайкунтхалокай.

Парваці – жонка Госпада Шывы, дачка караля Гімалаяў.

Парыкрама – паломніцтва па святых месцах.

Патанджалі – аўтар «Ёга-сутраў», у якіх выкладзена сістэма містычнае ёгі.

Паўбагі (напаўбагі) – уладары сусвету і насельнікі райскіх планетаў.

Пітрылока – планета продкаў, якая адносіцца да райскіх планетаў.

Піты (у адз. л. піта) – душы памерлых продкаў, якія існуюць на вышэйшых планетах сусвету.

Прабху – спадар.

Праджапаціпаўбагі, якім даручана павялічваць колькасць насельнікаў сусвету, прабацькі ўсіх жывых істотаў.

Пракрыці – прырода, матэрыяльная энэргія Госпада.

Прана – жыццёвая энэргія; адзін з паветраных струменяў.

Прана-ваю – паветраныя струмені ў целе, якія забяспечваюць ягонае функцыяванне.

Пранаяма – кіраванне дыханнем у практыцы містычнай ёгі.

Прасад – ласка Госпада; асвячоная ежа ці якія-небудзь рэчы, што былі паднесены Госпаду.

Працьякша – веды, атрыманыя падчас наўпроставага назірання.

Працьяхара – адцягненне пачуццяў ад непажаданай дзейнасці.

Прахлада Махараджа – вялікі адданы Госпада, сын дэмана Хіраньякашыпу. Гісторыя жыцця Махараджы Прахлады апісана ў Сёмай песні «Шрымад-Бхагаватам».

Праяг – святы горад у Паўночнай Індыі блізу зліцця рэк Гангі і Ямуны.

Праяшчытта – адкупленне грахоў.

ПрытхаКуньці, цётка Госпада Крышны, маці Пандаваў.

Прэма – любоў да Бога, найвышэйшая мэта чалавечага жыцця.

Пуджа – цырымонія пакланення Боству ў храме.

Пуджары – жрэц, які служыць Боствам і выконвае абрады пакланення.

Пураны (у адз. л. Пурана) – васямнаццаць святых пісьмаў, якія дапаўняюць Веды. У Пуранах апісваюцца дзеянні ўвасабленняў Госпада Крышны і Ягоных адданых. Адносяцца да смрыці-шастраў.

Пуруша-аватары (у адз. л. пуруша-аватара) – тры ўсемагутных увасаблення Вярхоўнага Госпада, якія адказваюць за стварэнне матэрыяльнага свету (Гарбхадакашаі Вішну, Каранадакашаі Вішну і Кшырадакашаі Вішну).

Пуруша – той, хто атрымлівае асалоду, альбо носбіт мужчынскага пачатку; жывая істота ці Вярхоўны Госпад.

Пуры – аладкі з пшанічнай мукі, абсмажаныя ў топленым масле.

 

Р

 

Равана – магутны дэман, забіты Госпадам Рамачандрам.

Рагхунатха Бхатта Госвамі – адзін з шасці Госвамі Врындавана, блізкіх вучняў і пераемнікаў Госпада Шры Чайтаньі Махапрабху, якія сістэматызавалі Ягонае вучэнне.

Рагхунатха дас Госвамі – адзін з шасці Госвамі Врындавана, блізкіх вучняў і пераемнікаў Госпада Шры Чайтаньі Махапрабху, якія сістэматызавалі Ягонае вучэнне.

Раджа-гуна (раджас) – жарсць, адна з трох гунаў матэрыяльнай прыроды.

Раджаршы – вялікі святы кароль.

Радха-Кунда – святое возера ва Врындаване.

Радхарані (Радха) – вечная жонка Госпада Крышны, увасабленне ўнутранай энэргіі асалоды Госпада.

Ракшасы – дэманы-людажэры.

Рама – адно з увасабленняў Вярхоўнага Госпада.

Рама-навамі – дзень з’яўлення Госпада Рамы.

Рамануджа (1017–1137) – вялікі ачар’я, які належыць да Шры-сампрадаі.

Рама-радж’я – ідэяльная ведыйская манархія, кіраўнік якой паводзіцца прыкладам Госпада Рамачандры.

Рамачандра – увасабленне Вярхоўнага Госпада ў вобразе ідэальнага караля. Прыходзіў на зямлю ў Трэта-югу.

Раса-ліла – чыстая духоўная праява любоўных стасункаў Крышны з Ягонымі самымі ўзнёслымі і блізкімі слугамі, дзяўчынамі-пастушкамі Врындавана.

Раса – пэўны від стасункаў паміж адданым і Крышнам; асалода, якую адданы адчувае, калі служыць Крышну.

Ратха – калясніца.

Ратха-ятра – свята калясніцаў, якое праводзіцца ў гонар Госпада Джаганнатхі.

Рудрагл. Шыва.

Рупа Госвамі – адзін з шасці Госвамі Врындавана, блізкіх вучняў і пераемнікаў Госпада Чайтаньі, якія сістэматызавалі Ягонае вучэнне. Аўтар «Бхакці-расамрыта-сіндху» і многіх іншых філасофскіх і паэтычных твораў.

Рышы – мудрэц.

 

С

 

Сабджы – тушаная ці печаная гародніна.

Сагуна – той, хто валодае якасцямі.

Садху – святы.

«Сама-веда» – адна з чатырох спрадвечных Ведаў. У ёй сабраны гімны ў гонар паўбагоў і Вярхоўнага Госпада, якія выконваюцца падчас здзяйснення ахвярапрынашэнняў.

Самадхі – стан трансу, калі ёг цалкам занураецца ў духоўнае быццё, парываючы ўсе сувязі з матэрыяльным светам.

Самоса – печаны піражок з гароднінным ці фруктовым начыннем.

Сампрадая – ланцуг духоўных настаўнікаў, праз які перадаецца навука Ведаў.

Самсара – цыкл паўторных нараджэнняў і смерцяў, праз які праходзіць жывая істота ў матэрыяльным свеце.

Санатана – вечны.

Санатана Госвамі – адзін з шасці духоўных настаўнікаў вайшнаваў, блізкіх вучняў і пераемнікаў Госпада Шры Чайтаньі Махапрабху, якія сістэматызавалі Ягонае вучэнне.

Санатана-дхарма – прызначэнне ўсіх жывых істотаў, вечная рэлігія, якая адпавядае іхнаму спрадвечнаму становішчу, адданае служэнне Вярхоўнаму Госпаду.

Санкіртана – супольнае спяванне святых імёнаў Госпада.

Санкх’я – філасофская сістэма, якая тлумачыць розніцу паміж матэрыяй і духам і аналізуе матэрыяльныя элементы, з якіх пабудаваны матэрыяльны свет. Асновы гэтай сістэмы выкладзены Госпадам Капілам Сваёй маці Девахуці.

Саньяса – адрачэнне ад свету; згодна з Ведамі, чацвёрты этап духоўнага жыцця.

Саньясі – чалавек, які прыняў саньясу, то бо які адрокся ад свету.

Сарасваці – багіня вучонасці, жонка Госпада Брахмы.

Сары – традыцыйнае адзенне індыйскіх жанчынаў.

Сат – аспект вечнасці Вярхоўнага Госпада.

Саттва-гуна – даброць, адна з трох гунаў матэрыяльнай прыроды.

Сацьялока, ці Брахма-лока – найвышэйшая планетная сістэма сусвету, на якой жыве Брахма.

Сацья-юга – першая юга ў цыкле з чатырох югаў, доўжыцца 4 800 гадоў паўбагоў, ці 1 728 000 сонечных гадоў.

Сач-чыд-ананда-віграха – вечнае, трансцэндэнтнае цела Госпада, споўненае ведання і асалоды.

Свамі – той, хто ўтаймаваў свой розум і пачуцці; тытул саньясі.

Свамша – поўная экспансія Госпада.

Сваргалока – райскія планеты.

Сварупа – спрадвечная, духоўная форма жывой істоты.

Сіддхалока – сістэма планетаў, населеных дасканалымі ў матэрыяльным сэнсе істотамі, якім падуладныя прастора, час, сіла прыцягнення і г. д.

Сіддхі – містычныя здольнасці, якія можна атрымаць падчас заняткаў аштанга-ёгай; насельнікі адной з вышэйшых планетаў сусвету, Сіддхалокі, якія ад нараджэння валодаюць містычнымі здольнасцямі.

Сімхасана – трон для Бостваў, усталяваны на алтары.

Смаранам – памятанне пра Крышну, адзін з дзевяці асноўных метадаў адданага служэння.

Смрыці – богаадкрытыя пісьмы, якія дапаўняюць шруці – спрадвечныя ведыйскія пісьмы (Веды і Ўпанішады).

Сома-раса – напой, які падаўжае жыццё, і якім цешацца паўбагі на райскіх планетах.

Субхадра – сястра Крышны, увасабленне Ягонай унутранай энэргіі.

Сура – святы, пабожны чалавек.

Сурабхі – каровы, якія жывуць у духоўным свеце і даюць бязмежную колькасць малака.

Сута Госвамі – вялікі мудрэц-адданы, які пераказаў размову Махараджы Парыкшыта і Шукадэвы Госвамі мудрацам, падчас іхнай сустрэчы ў лесе Наймішаранья.

 

Т

 

Тама-гуна (тамас) – невуцтва, адна з трох гунаў матэрыяльнай прыроды.

Тапасья – аскеза, самаахвотнае накладанне на сябе тых ці іншых абмежаванняў дзеля дасягнення высокай мэты.

Тонкае цела – тонка-матэрыяльная абалонка душы, якая складаецца з розуму (манасу), інтэлекту (буддхі) і падманнага эга (аханкары).

Трансцэндэнтнае – тое, што немажліва ўспрыняць матэрыяльнымі органамі пачуццяў.

Трыпад-вібхуці – духоўная прырода, што складае тры чвэрці энэргіі Госпада.

Трэта-юга – другая з югаў у цыкле з чатырох югаў, якая доўжыцца 3 600 гадоў напаўбагоў, ці 1 296 000 сонечных гадоў.

Туласі – святая расліна (Ocimum sanctum), увасабленне адной з гопі. Туласі вельмі дарагая Госпаду Крышну, таму Ягоныя адданыя пакланяюцца ёй.

Тылак – святыя знакі з гліны, якія наносяць на цела паслядоўнікі розных рэлігійных плыняў у Індыі. Па форме тылака можна вызначыць прыналежнасць чалавека да той ці іншай філасофска-рэлігійнай плыні.

 

У

 

Ума (Ума) – адно з імёнаў багіні Парваці.

Упанішады – філасофскія тэксты, якія апісваюць галоўным чынам безасабовы аспект Абсалютнай Праўды (Брахман). Адносяцца да шруці. У кананічны спіс уваходзіць 108 Упанішадаў.

Уттама-адхікары – чалавек, які дасягнуў найвышэйшай ступені ўсведамлення Бога.

Уттараяна – перыяд, калі Сонца праходзіць па паўночным баку небасхілу, а кантроль за атмасферай ажыццяўляюць боствы агню й святла. Тыя, хто ўсвядомілі трансцэндэнтнае, могуць пакінуць свае матэрыяльныя целы ў гэты спрыяльны перыяд і дасягнуць антыматэрыяльнага свету.

 

Х

 

Халава – салодкая страва, прыгатаваная з абсмажаных у сметанковым масле манных круп.

Хануман – слуга Госпада Рамачандры, адзін з правадыроў войска малпаў, якія ўдзельнічалі ў вызваленні жонкі Госпада, Сіты.

Харэ Крышна мантрагл. Маха-мантра.

Харэ – форма звяртання да энэргіі Госпада.

Хары – Вярхоўны Госпад, які знішчае ўсе перашкоды на шляху духоўнага развіцця чалавека.

«Хары-бхакці-віласа» – кніга, напісаная Санатанам Госвамі і прысвечаная правілам жыцця вайшнаваў.

Харыбол! – вітанне ці ўсклік, якое азначае: «Паўтарайце імёны Хары (Крышны)!»

Харыдас Тхакур – вялікі адданы і блізкі паплечнік Госпада Шры Чайтаньі Maхапрабху, які штодня паўтараў трыста тысячаў імёнаў Бога.

Хатха-ёга – фізічныя і дыхальныя практыкаванні для ачышчэння і ўтаймавання розуму і пачуццяў.

Хіранмая патра – асляпляльнае ззянне, што хавае аблічча Вярхоўнай Асобы Бога.

Хіраньякашыпу – дэманічны кароль, якога забіў Госпад у вобразе Нрысімхадэвы.

 

Ц

 

Ціртха – святое месца.

 

Ч

 

Чадар – шаль, накідка.

Чайтанья Махапрабху (1486–1534) – аватара Госпада Крышны. Ён прыходзіў у вобразе адданага, каб вучыць людзей любові да Бога.

«Чайтанья-чарытамрыта» – паэтычны твор Крышнадаса Кавіраджы Госвамі на бенгалі, які апісвае жыццё і вучэнне Госпада Чайтаньі. Завершана ў 1616 г.

Чанак’я Пандытбрахман, дарадца Махараджы Чандрагупты, аднаго з каралёў дынастыі Маўр’яў.

Чандала – недатыкальны, сабакаед.

Чандра – бог Месяца.

Чапаці – тонкія аладкі з пшанічнай мукі, якія пякуць на адкрытым агні.

Чатурмасья – чатыры месяцы сезону дажджоў у Індыі. У гэты перыяд адданыя даюць асаблівыя зарокі.

Чынтамані – філасофскі камень.

 

Ш

 

Шабда – метад спазнання Трансцэндэнтнага, заснаваны на слуханні аўтарытэтных ведыйскіх пісьмаў.

Шакцьявеша-аватара – жывая істота, якую Госпад надзяліў адменнай магутнасцю.

Шанкарагл. Шыва.

Шанкарачар’я – вялікі духоўны настаўнік, асноватворац філасофіі імперсаналізму. Уважаецца ўвасабленнем Госпада Шывы.

Шастры (у адз. л. шастра) – богаадкрытыя пісьмы; ведыйскія пісьмы.

Шаўнака Рышы – мудрэц, які ўзначальваў пустэльнікаў падчас іхнага сходу ў лесе Наймішаранья, калі Сута Госвамі расказваў «Шрымад-Бхагаватам».

«Шветашватара-ўпанішад» – адна з 108 Упапанішадаў.

Шывапаўбог, які кіруе гунай невуцтва ў матэрыяльным свеце.

Шравана – слуханне аповедаў пра Вярхоўнага Госпада ці святога імя Бога, адзін з метадаў адданага служэння.

Шраванам кіртанам вішнох – метад адданага служэння: слуханне аповедаў пра Госпада Вішну ці Крышну і ўслаўленне Яго.

Шруці – веданне, якое атрымліваюць падчас слухання духоўнага настаўніка; спрадвечныя ведыйскія пісьмы (Веды і Ўпанішады), якія даў чалавецтву Сам Вярхоўны Госпад.

Шрыман, Шрымаці – паважнае звяртанне да вайшнаваў – мужчынаў і жанчынаў.

Шрыматвайш’я, чалец саслоўя гандляроў.

Шрымаці Радхарані – галоўная гопі Врындавана, вечная жонка Госпада Крышны, увасабленне Ягонай энэргіі асалоды.

Шудры (у адз. л. шудра) – рабочыя; чацвёртае саслоўе ў ведыйскай сістэме дзялення грамадства.

Шукадэва Госвамі – вялікі мудрэц-адданы, сын Шрылы В’ясадэвы, які расказаў «Шрымад-Бхагаватам» Махараджу Парыкшыту.

Шукра – усёмагутны.

Шучы – духоўна развіты брахман.

Шыкха – пучок валасоў, які мужчыны-вайшнавы пакідаюць на патыліцы.

 

Э

 

Экадашы – адзінаццаты дзень пасля поўні і маладзіка, які асабліва спрыяльны для духоўнай дзейнасці. У гэты дзень рэкамендуецца ўстрымлівацца ад ужывання ў ежу вырабаў з зерня й бабовых.

Экспансія Госпада – увасабленне, праява Вярхоўнага Госпада.

Эмпірычная філасофія – філасофія, заснаваная на ўяўленні пра тое, што Абсалютную Праўду можна спасцігнуць падчас разважання над ейнай прыродай.

 

Ю

 

Юга – эпоха ў жыцці Сусвета. Поўны цыкл з чатырох югаў называюць дзіўя-югай.

Юдхіштхіра Махараджа – старэйшы з братоў Пандаваў, законны спадчыннік трону Куру.

 

Я

 

Яг’я (санскр.: йаджня) – ахвярапрынашэнне, а таксама адно з імёнаў Вярхоўнага Госпада («той, хто цешыцца ўсім, што прыносіцца ў ахвяру»).

Яг’я-пуруша (санскр.: йаджня-пуруша) – той, хто атрымлівае асалоду ад усіх ахвярапрынашэнняў.

Яду – каралеўскі род, які належыць да Месяцовай дынастыі, і ў якім з’явіўся Крышна.

Якшы – падданыя паўбога Кувэры.

Ямараджа – валадар пякельных планетаў, бог смерці, які прызначае пакаранне грэшнікам.

Ямуначар’я – вялікі духоўны настаўнік у вайшнаўскім ланцугу вучнёўскай пераемнасці, які паклаў пачатак Шры-сампрадаі.

Яшода – прыёмная маці Крышны, каралева Ўраджа і жонка Махараджы Нанды.

Яшода-нандана – эпітэт Вярхоўнага Госпада Крышны, «умілаваны сын Яшоды».

Навігацыя: