12. Вучэнне пра незацікаўленае дзеянне. Мокша

Вызваленне (мокша) – найважнейшае паняцце індыйскай духоўнай культуры, якое азначае збавенне джывы ад улады маі і ад пакутаў, якія яна прычыняе. Для таго, каб зразумець, што такое мокша ў вайшнавізме, трэба разгледзець механізм яе ажыццяўлення, галоўным звяном якога ёсць дзеянне без зацікаўленасці ў выніку.

 

Перадусім, трэба ўлічыць наступнае: свядомасць (чытта) жывой істоты інтэнцыйная, г. зн. заўсёды скіравана на аб’ект. На думку вайшнаўскіх мысляроў, пустой свядомасці быць ня можа. Таму, калі гаворыцца пра розныя станы ці ўзроўні свядомасці джывы, маецца на ўвазе ейны розны змест, які залежыць ад таго, на што скіравана свядомасць. Характар гэтай скіраванасці, у сваю чаргу, цесна злучаны з дзейнасцю жывой істоты.

 

У адпаведнасці з вучэннем «Бхагавад-гіты», дзейнасць можа быць трох відаў: карма – добрая, праведная, адпаведная дхарме і якая прыносіць добрыя плады дзеячу, вікарма – злая, грэшная, якая разбурае дхарму і прыносіць дзеячу пакуты, і акарма – даслоўна, «бяздзейнасць». Што ж уяўляе сабою такое дзеянне, якое адначасова ёсць бяздзейнасць?

 

Джыва даслоўна азначае «жывое», што дапускае наяўнасць у ёй актыўнага пачатку. Джыве як «жывому» заўсёды ўласцівыя імкненне (іччха) і актыўнасць (крыя), таму бяздзейнасць для яе немагчыма (у гэтым таксама адно з сур’ёзных разыходжанняў вайшнаваў з паслядоўнікамі Шанкары). Што ж тады маецца на ўвазе пад словам акарма?

 

На самай справе акарма ёсць негатыўным пазначэннем нейкае дзейнасці найвышэйшага роду. Гэта такая дзейнасць, якая не прыносіць ніякіх пладоў – ні добрых, ні благіх, бо і добрыя і благія наступствы прывязваюць жывую істоту да свету пакутаў, узнаўляючы ў ёй пажадлівасць (каму) ці нянавісць (двешу) у адносінах да каго-небудзь ці да чаго-небудзь і тым самым утрымваючы яе пад уладай маі. Пазбегнуць благіх і добрых наступстваў магчыма, калі дзеянне здзяйсняецца без усялякай зацікаўленасці ў іх. Адсутнасць прыхільнасці да пладоў азначае, што заняты акармай здаволены самім працэсам такой дзейнасці і ня мае патрэбы ні ў чым іншым. Але такой дзейнасцю паводле вучэння вайшнаваў можа быць толькі бхакці – служэнне Богу з любоўю і адданасцю, бо толькі бхакці можа прынесці чалавеку поўнае задавальненне і асалоду. Бхакці ня толькі не спараджае ніякіх матэрыяльных наступстваў, але ў дадатак яшчэ і знішчае вынікі мінулых учынкаў чалавека, пазбаўляючы яго ад дзеяння закона кармы, г. зн. прыводзячы да вызвалення (мокшы).

 

Якім чынам магчымы сам гэты пераход ад дзейнасці па законах матэрыяльнага свету да дзейнасці вышэйшага парадку? Свядомасць жывой істоты заўсёды скіравана на нейкі аб’ект, які адначасна і вызначае характар дзеяння джывы і залежыць ад яго. Для таго, каб змяніць дзейнасць, трэба змяніць аб’ект свядомасці, але каб змяніць аб’ект, трэба змяніць дзейнасць. Ясна, што сам чалавек ня можа выбрацца з гэтага кола, яму патрэбна дапамога звонку, іншымі словамі, ён павінен нейкім чынам даткнуцца з Трансцэндэнтным аб’ектам. Гэты Трансцэндэнтны аб’ект – Бог, а таксама ўсё, што наўпроста з Ім звязана. Як вучаць вайшнаўскія мысляры, для пераходу ад кармы да акармы павінна адбыцца «сустрэча» чалавека з Богам у той форме, у якой гэта магчыма ў матэрыяльным свеце, г. зн. у форме Ягонага імя, Ягонай выявы, святога тэксту, дзе апісваюцца атрыбуты і якасці Бога; людзей, якія ўжо ўсталі на шлях бхакці і ў свядомасці якіх таму ёсць Бог і г. д. Усё звязанае з Богам, хоць і здаецца нібыта прыналежным матэрыяльнаму свету, існуе зусім па іншых законах і ўплывае на свядомасць чалавека зусім па-іншаму, чым матэрыяльныя аб’екты. Такі судотык з Трансцэндэнтным – унікальная падзея, якая ўрываецца ў штодзённасць і выбівае чалавека са звыклай плыні дзеянняў, што дае яму магчымасць хаця б на імгненне ўбачыць рэчы ў іншым святле. Валодаючы свабодай выбару, чалавек, які адчуў гэты «штуршок», можа зараз меркаваць, ці працягваць яму дзейнічаць па законах кармы ці карэнным чынам змяніць характар сваёй дзейнасці, устаўшы на шлях бхакці, г. зн. на шлях, які вядзе да вызвалення.

Падрыхтаваў Садху-бхушана дас, снежань 2022
Навігацыя: