9. Стварэнне

У вайшнавізме, як і ў іншых школах веданты, вучэнне пра стварэнне матэрыяльнага свету і ягоную будову мае падабенства з вучэннем санкх’і, адной з даршанаў. Аднак адрозненне вайшнаўскай санкх’і ў тым, што духоўны пачатак (пуруша) грае ў ёй галоўную ролю, тады як у санкх’я-даршане ягонае значэнне толькі фармальнае. Таму вайшнаўская санкх’я, гэтак жа як і філасофска-тэалагічная сістэма вайшнавізму ў цэлым, па сутнасці ёсць тэістычным вучэннем і ўяўляе сабою арганічны элемент усёй сістэмы. Яе дэталёвае выкладанне ўтрымліваецца ў Другой і Трэцяй Скандхах «Бхагавата-пураны». Кажучы пра стварэнне, мы, вядома, павінны ўлічваць, што тут гэты панятак адрозніваецца ад прынятага ў хрысціянстве. Так, напрыклад, у вайшнавізме Бог і свет не падзелены непераадольнай анталагічнай прорвай, паколькі Бог, які ёсць адначасна і матэрыяльнай і мэтавай прычынай свету (упадана-карана і німітта-карана), стварае свет не «ex nihilo» (з нічога), а са Сваёй уласнай энэргіі, то бок з Самога Сябе.

 

Матэрыяльная прырода ня мае пачатку ў часе і існуе ў дзвюх фазах – непраяўленай (прадхана) і праяўленай (пракрыці). Прадхана пазбаўлена якасцяў, неўспрымальная, інэртная, аднак яна ёсць патэнцыйнасцю элементаў матэрыяльнага свету – бхумі (зямлі), апаса (вады), аналы (агню), ваю (паветра), кха (эфіру), манаса (розуму), буддхі (інтэлекту) і ахам-кары (падманнага «я»), а таксама трох гунаў (якасцяў ці модусаў матэрыяльнай прыроды) – саттвы (даброці, ведання), раджасу (жарсці, актыўнасці) і тамасу (невуцтва, інэртнасці).

 

Існаванне свету мае цыклічны характар, стварэнне і знішчэнне адбываецца праз велізарныя але роўныя часовыя прамежкі. У перыяды паміж праяўленымі фазамі існуе толькі прадхана, а жывыя істоты спачываюць у сне ў целе Вішну. Пераход матэрыяльнай энэргіі ў праяўленую фазу (пракрыці) і афармленне матэрыяльнага свету пачынаецца пасля таго як Вішну апладняе прадхану, кідаючы на яе пагляд. З гэтым паглядам у яе ўваходзяць жывыя істоты, несучы з сабой прагу дзейнасці, што прыўносіць у прадхану адрозніванне. Пачынаецца рух гунаў і ўзаемапераход іх адна ў адну, потым паступова праяўляюцца ўсе элементы – пачынаючы ад найболей тонкіх (ахам-кара, буддхі) і сканчаючы грубымі (бхумі, апас). Тады ж пачынаецца і адлік часу.

 

Час (кала) не залежыць ад матэрыі і гунаў, але ад яго залежыць увесь матэрыяльны свет, таму ён таксама лічыцца адной з праяваў Бога. Час параўноўваюць з гіганцкім колам, што мае бясконцую колькасць спіцаў, якія сымбалізуюць часовыя прамежкі. Жывая істота ўспрымае кручэнне гэтага кола як плынь часу, адрозніваючы ў часовым струмені мінулае, сучаснасць і будучыню, а таксама адначаснасць і паслядоўнасць падзеяў, рух, супакой і г. д. Час лічаць крыніцай пакутаў, бо ён адбірае ўсё, да чаго жывыя істоты маюць прыхільнасць.

 

Пасля «апладнення» матэрыяльнай энэргіі ўтвараецца хіранья-гарбха, касмічнае «яйка» ці «зародак», у якім элементы ўжо праяўлены, але пакуль існуюць толькі ва ўсеагульнай форме. У хіранья-гарбху, усярэдзіне якой цемра, уваходзіць Сам Вішну, напаўняе яе водамі, кладзецца на іх і пагружаецца ў містычны сон. У сне Вішну пачынае адчуваць спачуванне да джываў, якія, будучы пазбаўленыя матэрыяльных целаў, пакутуюць ад немагчымасці задаволіць сваю прагу дзейнасці. Потым з пупка Вішну вырастае лотас, у якім нараджаецца чатырохтвары Брахма – першая істота ў Сусвеце. Брахма спрабуе адшукаць прычыну свайго з’яўлення ў свет, але ягоныя спробы церпяць паразу. Тады з цемры ён чуе голас, які загадвае яму выконваць старанніцтва (тапас). У выніку старанніцтва Брахма разумее Абсалютную Ісціну і атрымлівае ад Вішну «семя» і «план» стварэння, а таксама стваральную сілу, патрэбную для ажыццяўлення гэтага «плана».

 

На другім этапе стварэння, дзе галоўнай дзейнай асобай выступае ўжо ня Вішну, а Брахма, узнікае ўся разнастайнасць формаў і станаў матэрыяльнага свету. Спачатку Брахма стварае для жывых істотаў розныя формы невуцтва – самападман, прадчуванне смерці, гнеў, расчараванне, пачуццё ўладання, атаесамленне з целам і забыццё савей сапраўднай прыроды. Такая праца выклікае ў Брахмы агіду, але ён выконвае яе без прыхільнасці, падпарадкоўваючыся волі Бога. Пасля гэтага ён стварае мудрацоў, якія павінны дапамагчы яму ў стварэнні і боства, якое ўвасабляе мову (Вак), потым праджапаці – прабацькоў людзей. З чатырох абліччаў Брахмы з’яўляюцца чатыры Веды, потым Пураны – Пятая Веда, а таксама розныя навукі і мастацтвы. Пасля гэтага Брахма стварае розныя віды жывых істотаў – спачатку напаўбагоў (дэваў) і дэманаў (асураў і ракшасаў), потым людзей і жывёлаў.

Падрыхтаваў Садху-бхушана дас, снежань 2022
Навігацыя: